Zondag 13/06/2021

Het geheugen als zwijgend slachtoffer

Naar eigen zeggen behoort de Franse auteur Robert Pinget (1919) tot de Ecole de l'Oreille ('school van het oor'). Het is een knipoog naar de zogenaamde Ecole du Regard waarmee auteurs als Alain Robbe-Grillet en Nathalie Sarraute als groep worden benoemd. Deze 'school van de blik' geldt als verzamelnaam voor de schrijvers van de nouveau roman, de Franse stroming die zich afzette tegen de romanschrijvers van het existentialisme, onder wie Sartre en Camus.

Terwijl Robbe-Grillet en Sarraute begin jaren zestig op zoek gingen naar het visuele in de taal, nam Pinget zich voor de juiste klank in zijn boeken te vinden, de bijna muzikale toon die exact weergaf wat hij kwijt wou. Vandaar de affichefoto van Het Verhoor, de eerste productie van KVS dit seizoen. Acteur Senne Rouffaer kijkt schijnbaar onwetend de andere kant op terwijl iemand met een schaar zijn oor lijkt te zullen afknippen. Het is een griezelig beeld van fotograaf Leo Van Velzen, verwijzend naar de Ecole de l'Oreille én naar het personage van Rouffaer in Het Verhoor: een oude, hardhorige huisknecht.

De roman Het Verhoor telt zowat vijfhonderd pagina's. Daarin wordt de knecht ondervraagd door een mysterieuze onderzoeker die een verdwijning (een moord?) wil oplossen. In de toneelbewerking - door Pinget zelf flink ingekort tot een vijftigtal bladzijden - levert dat een uiterst sober bühnebeeld op: de knecht (Rouffaer) die gevangen zit in het licht van een lamp terwijl zijn ondervrager (Sjarel Branckaerts) rondwandelt in het halfduister, voortdurend vragen stellend.

Zo op het eerste gehoor vertoont Het Verhoor gelijkenissen met het prachtboek The Remains of the Day van Kazuo Ishiguro, enkele jaren geleden verfilmd met Anthony Hopkins in de rol van de trouwe butler. Ook deze brave borst werd op het einde van zijn leven ondervraagd, onder meer over het volk dat door zijn meester thuis werd ontvangen. Daarbij gaat het over connecties met de nazi's in de jaren dertig, maar zo concreet wordt het in Het Verhoor nooit.

Wat wil de verhoorder eigenlijk weten? Je vraagt het je af naarmate zijn vragen willekeuriger ingaan op wat ter sprake komt: wat voor foto's maakten uw werkgevers? Bent u getrouwd geweest? Hoe verwarmde meneer Pierre het huis in de winter? De knecht, een eenvoudige ziel, beantwoordt de vragen zo goed als hij kan, maar allengs neemt de vermoeidheid - geestelijk en fysiek - toe. Hij vertelt over zijn vrouw en hoe die gestorven is, over zijn zoontje Claude die op achtjarige leeftijd stierf aan een hersenvliesontsteking, beschrijft zijn kamer tot in de puntjes wanneer de onzichtbare hem dat oplegt.

Als toeschouwer blijf je een buitenstaander tegenover dit kat- en muisspel, zoals ook de knecht zich op zijn beurt een buitenstaander toont wanneer het om het schetsen van een context gaat: hij ziet geen verbanden, trekt geen conclusies, pijnigt zijn hersenen om bepaalde anekdoten op te rakelen. Zijn geheugen is zijn grootste slachtoffer, zo lijkt het wel, en dat laat vermoeden dat Pinget in de eerste plaats een innerlijke dialoog heeft geschreven, symbolisch voor de angst van een ouderling om zijn verleden kwijt te raken.

Dan nog blijf je als toeschouwer met vragen zitten, meer dan als lezer van de toneelbewerking. Waarom mag de knecht opstaan zonder dat de ondervrager hem dat meteen verbiedt? Waar is de dreiging uit de oorspronkelijke tekst naartoe? De manier waarop Branckaerts in de achtergrond rondslentert grenst aan het nonchalante, en dat wordt nog eens bevestigd door het verfomfaaide jasje waarmee hij uiteindelijk in het licht treedt. Is dit de dreiging van het verdwijnende geheugen? Mogelijk wil regisseur Yves Bombay hiermee een laatste, vervreemdend statement maken, maar teleurstellen doet het optreden wel.

Het mooiste in dit verhoor is zonder twijfel de acteur Rouffaer, die zijn personage meermaals van vlees en bloed maakt. Dat lukt onder meer tijdens de herinneringen van de knecht aan zijn naasten - dan komt er een gloed over het gelaat van de verteller waar je als toeschouwer het best dicht bij zit. Het Verhoor is sowieso theater in close-up, dus laatkomers zijn gewaarschuwd: intens wordt het pas frontaal tegenover de acteur. Daar krijg je het meest terug in ruil voor je vragen, want voor alle duidelijkheid: het is de knecht die een voorsprong heeft op zijn gehoor, en niet omgekeerd zoals ergens in de KVS-brochure te lezen staat. Het Verhoor is in dat opzicht als het leven zelf: je raakt het even aan en dan is het weg.

Steven Heene

Voorstellingen tot 20 september in het atelier van de KVS, Brussel. Reserveren en info op tel. 02/217.69.37.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234