Donderdag 22/04/2021

InterviewNeurochirurg

Het geheim van uw brein: ‘Laat je hersenen geregeld rusten en freewheelen’

Veerle Visser-Vandewalle. Beeld Wouter Van Vooren
Veerle Visser-Vandewalle.Beeld Wouter Van Vooren

‘Stop het geratel in je hoofd en richt je aandacht op iets helemaal anders’, adviseert Veerle Visser-Vandewalle haar tienerzoon in het boek Plato & Cola of het geheim van jouw brein. Dat haalt de topdokter uit haar eigen vak, de neurowetenschap. ‘Had ik dit als jongere zelf maar geweten.’

“Ik heb mijn zoon vaak moeten missen toen hij opgroeide, maar ik voel me daar helemaal niet schuldig over”, zegt Veerle Visser-Vandewalle (55). Als neurochirurg verwierf ze wereldfaam toen ze in 1997 als eerste een patiënt met het syndroom van Gilles de la Tourette behandelde met deep brain stimulation (DBS). Daarbij worden elektroden erg precies in de hersenen gebracht om er verstoorde elektrische activiteit te herstellen.

Haar zoon Casper, nu negentien, was toen nog niet geboren. Meer zelfs, zo schrijft ze in Plato & Cola of het geheim van je brein, Casper kwam er eigenlijk dankzij die doorbraak in de behandeling van tourette. Bij een tweede operatie van die patiënt ontmoette ze namelijk de vader van Casper, anesthesist Ton Visser.

“Met onze jobs waren wij niet altijd thuis ’s avonds”, zegt Visser-Vandewalle, die pendelt tussen haar gezin in Lanaken en haar werkplek in de Unikliniek Keulen, waar ze DBS toepast bij mensen met bewegingsstoornissen en psychiatrische aandoeningen. “Maar voor Casper werd altijd uitstekend gezorgd en de avonden en weekends die we wel deelden waren erg leuk. Ik zie dat hij een lieve, nuchtere en verstandige jongeman is. Dus waarom zou ik me daar zorgen in maken?”

Met Plato & Cola schrijft u een levensgids voor hem, maar dat is dus geen ‘inhaalbeweging’?

Veerle Visser-Vandewalle: “Zeker niet. Ik heb zelfs niet het gevoel dat hij momenteel nood heeft aan dat soort boek. Maar ik schreef het toch omdat ik denk dat hij er ooit iets aan kan hebben. Ik liep al langer rond met het idee dat ik heel wat inzichten, spreuken die houvast geven en andere kennis heb verzameld waarvan ik vaak dacht: dit had ik op mijn achttiende graag zelf geweten. Dat wilde ik bundelen voor zijn achttiende verjaardag. Wij spreken veel met elkaar, maar toch meestal over wereldser dingen dan vrije wil, intuïtie, zelfbewustzijn, de werking van de hersenen.”

Waarom kan iedereen meelezen?

“Ik heb niet de arrogantie om een levensgids voor iedereen te schrijven. Maar ik heb Casper op de wereld gezet, leren tandenpoetsen, fietsen, autorijden. Aan hem kan ik wel vertellen wat ik belangrijke handvaten vind in het leven en wat ik een goede gebruiksaanwijzing voor zijn hersenen vind. Door mensen te laten meelezen, zullen anderen er misschien ook iets aan hebben.”

Wat had u op uw achttiende vooral zelf willen weten?

(met nadruk) “Dat ik meer mocht ontspannen. Mijn ouders hadden het niet breed en hebben altijd ingehamerd dat we vooral moesten studeren zodat we op eigen benen zouden kunnen staan. Je best doen was heel erg belangrijk. Ik was de eerste in de familie die ging studeren. In het middelbaar liep dat altijd vlot, maar het eerste jaar geneeskunde was zeer zwaar voor mij. Ik leek het niet te gaan halen en het enige wat ik deed was studeren, studeren, studeren en te weinig slapen. Had ik toen maar geweten hoe cruciaal het is je niet gek te laten maken en je hersenen rust te geven.”

Hoezo?

“Ik had een professor die al in de eerste les zei: ‘Niemand zal dit jaar tijd hebben om naar de bioscoop te gaan.’ Ik heb dat in dat eerste jaar jammer genoeg heel serieus genomen. Casper heb ik altijd wel gewaarschuwd om niet zomaar te geloven wat anderen beweren, maar in het boek heb ik dat nog eens extra benadrukt. Om te ontdekken wat het best is voor jou, wat jou ligt, is vooral introspectie nodig, een mentale hygiëne waarbij je het eeuwige geratel in je hoofd geregeld stopt en de blabla van buitenaf afblokt.”

Veerle Visser-Vandewalle: ‘Als je het allemaal niet meer weet, moet je alles laten liggen en ontspannen.’ Beeld Wouter Van Vooren
Veerle Visser-Vandewalle: ‘Als je het allemaal niet meer weet, moet je alles laten liggen en ontspannen.’Beeld Wouter Van Vooren

Dat klinkt als meditatie. Is het toeval dat ook andere neurowetenschappers zoals Steven Laureys en Sam Harris het belang van je hoofd laten rusten benadrukken?

“Helemaal niet. De laatste jaren is de neurowetenschap meer gaan inzoomen op de rustmodus van de hersenen. Je zou denken dat, wanneer je aan zo weinig mogelijk denkt en erg kalm bent, er niet veel gebeurt. Maar dat klopt niet. Een paar jaar geleden heb ik Christoph Michel uitgenodigd. Hij is gespecialiseerd in de verschillende toestanden van de hersenen en meet die met een eeg (elek­tro-en­ce­fa­lo­gra­fie, red.) met liefst 256 kanalen. Blijkt dat wanneer je niet actief nadenkt, er toch grote spontane activiteit is, ook op het hogere niveau van het denken.

“Onze hersenen zijn natuur, dat vergeten we soms. Dat spontane, vrije ‘denken’ is zeer waardevol. Net als elders in de natuur blijkt dat allerlei evenwichten zich herstellen als je de boel voldoende met rust laat. Dan pas komen inzichten en ideeën, gevoelens naar boven die je veel vertellen over jezelf. Als je het allemaal niet meer weet, moet je alles laten liggen en ontspannen. Ik vergelijk het met onze vijver die we perfect wilden onderhouden met allerlei producten en ingrepen. Maar dat lukte maar niet. We gaven het op. Na een tijd bleek die vijver in balans.”

Voor wie vandaag opgroeit is het wellicht nog moeilijker om de hersenen rust te gunnen.

“Precies. Gelukkig weet Casper handig gebruik te maken van de sociale media zonder erin te verzwelgen. Hij studeert digitale communicatie en wil zich zo net inzetten tegen fakenieuws en andere gevaren van sociale media. Daar ben ik erg blij om, want niet zelden raken mensen helemaal in de war van alle tegenstrijdige berichten die binnenstromen op hun apparaten.

“Media zijn vandaag professionele aandachtstrekkers die inspelen op hoe onze hersenen en emoties werken. Ze leveren de hele tijd pakketjes af met de meest negatieve, indrukwekkende berichten om de meeste clicks te verzilveren. De toon is vaak die van de confrontatie, het conflict. Ik wil dat mijn zoon goed beseft dat dat een enorme invloed heeft op hoe je je voelt. Op welke toon informatie wordt verspreid, heeft een directe impact op je gemoed. Ook dat is aangetoond. Mij verbaast het niet dat er zoveel depressies zijn.”

Maar we kunnen zelf wel wat bijsturen?

“Ja. Wat je binnenkrijgt bepaalt hoe je je voelt en ik leef niet in de illusie dat Casper of anderen op mediadieet gaan. Maar je hersenen zijn niet zomaar een ontvanger. Ze zijn ook een interpretatiemachine. Er zit een stem in ons hoofd die wat we horen, zien, lezen op een specifieke manier verwerkt. Het is bewezen dat je wereldbeeld en hoe je je voelt ook wordt bepaald door hoe die stem is afgesteld.

“Onderzoek van psycholoog Bernard Baars heeft laten zien dat waar je doorgaans je aandacht op richt, je ook meer gaat zien en meer zult ervaren in je leven. Daar zorg je onbewust zelf voor. Als je focus is dat de wereld ten onder gaat en je daar niets aan kunt doen, dan zitten je hersenen zo ineen dat ze daar steeds meer bewijzen voor vinden en zal dat gevoel steeds sterker worden. Maar je kunt je wel bewust worden van waar jij automatisch je aandacht op laat schijnen en je kunt dat bijstellen. Ik wil mijn zoon dus vooral meegeven: let goed op waar je je aandacht op richt.”

Want de wereld en de mensen zijn goed noch slecht?

“De wereld is een chaotische soep vol tegenstrijdigheden. Je kunt bewijzen vinden voor de stelling dat mensen goed zijn of het tegenovergestelde.”

Waarom stelt u dat Greta Thunberg heel drastisch omgaat met het klimaatprobleem omdat ze asperger heeft, in tegenstelling tot haar Duitse leeftijdsgenoot Naomi Seibt, die net roept ‘Ik wil niet dat jullie panikeren’?

“Dat zijn twee jonge mensen die een heel andere schijnwerper op diezelfde, chaotische wereld werpen. Als hersenwetenschapper kan ik niet anders dan dat fanatieke van Greta zien als een symptoom van haar asperger. Maar dat wil niet zeggen dat ik haar acties afkeur. De klimaatjongeren hebben een punt. Tegelijkertijd vind ik het triest als ik Greta de hele tijd zie roepen: ‘Ons huis staat in brand.’ Ik zou niet willen dat mijn zoon die angst overneemt.”

En?

“Hij gaat er goed mee om. Nuchter en efficiënt, bijvoorbeeld door me te wijzen op een bankkaart die telkens als je iets betaalt een klein bedrag naar boomplantacties versluist. Casper doet wat hij kan, zonder verlamd te raken door het feit dat je niet alles zelf kunt veranderen.”

"Als hersenwetenschapper kan ik niet anders dan dat fanatieke van Greta Thunberg zien als een symptoom van haar asperger."Beeld AP

Het geheim van onze hersenen betekent ook dat je een kleine deep brain stimulation op jezelf kunt uitvoeren, schrijft u. Wat bedoelt u daar precies mee?

“Met DBS herstellen we elektrische onevenwichten diep in de hersenen van bijvoorbeeld parkinsonpatiënten. Maar door ons specifieke denken voeren jij en ik eigenlijk voortdurend een mini-DBS bij onszelf uit, weliswaar zonder operatie.

“Omgekeerd weten we uit de neurowetenschap dat een kleine positieve gedachte al de elektrische activiteit in je hersenen kan veranderen en dus ook hoe je je voelt en naar de wereld kijkt. Want de hersenen zijn plastisch. Het is niet moeilijk om bijvoorbeeld een gebrek aan zelfvertrouwen om te buigen. Als het tegenzit, vereenzelvigen we ons met onze negatieve gedachten. Maar je kunt dat toch keren door heel kleine stapjes te zetten richting een positievere kijk op de situatie of jezelf. Dat loopt parallel aan wat ik met elektroden doe bij patiënten. Een heel kleine, precieze stimulatie kan een haperend patroon in de goede richting duwen.

“Een collega uit Turijn, Michele Lanotte, toonde bij sommige parkinsonpatiënten aan dat de elektrische activiteit in hun hersenen zich normaliseert wanneer ze geloofden dat ze een medicijn hadden gekregen dat hun stijfheid doet verminderen. In werkelijkheid kregen ze een wateroplossing. Niet alleen verminderde hun fysieke stijfheid met die placebo, maar ook de elektrische stoornis in hun hersenen die gelinkt is aan hun motorische problemen. Studies tonen dat patiënten die beelden zien van de verbeterde elektrische hersenactiviteit van patiënten die een DBS-operatie ondergingen in staat zijn hun eigen hersenactiviteit te normaliseren, louter en alleen omdat we hen vragen naar die beelden te kijken. Mochten we ontdekken hoe dat kan, heb ik geen werk meer.”

Moet Casper vooral positief denken en toch zijn best doen?

“Ik ben geen fan van geforceerd positief denken en heb al veel boeken over verlichting en wijsheid aan de kant geschoven. Nee, ik wil gewoon dat jonge mensen weten hoe hun hersenen werken. Ze geregeld laten rusten en freewheelen, beseffen dat een kleine positieve gedachte of verandering van focus je al uit eindeloos gepieker kan halen is wetenschap en staat ver van de vele esoterische onzin die over positief denken wordt verkocht.

“Maar ik breng zeker geen pleidooi om luiheid te omarmen. Ik heb zelf ontdekt dat ik weinig voeling heb met het boeddhistische ‘in het nu leven’ en wij hebben Casper vroeger zelfs moeten aanvuren om wat meer moeite te doen voor school want zijn motto was toch iets te veel dat het minimum doen wel volstaat.”

Voelt hij geen druk met topdokters als ouders?

“Veel mensen hebben Casper altijd gezegd: ‘Jij wordt zeker ook dokter.’ Alsof dat per se moet omdat zijn ouders artsen zijn. Die verwachtingen die de buitenwereld op hem projecteert hebben me altijd geërgerd. Gelukkig is hij er redelijk immuun voor gebleken.”

‘Behandel jezelf als je hond’, adviseert u hem als het gaat over doelen bereiken. Klinkt niet als neurowetenschap.

(schaterlacht) “Casper speelde als kleine jongen vaak met onze hond Giulio. Hij gooide snoepjes naar hem die Giulio moest vangen. Daarbij deed hij heel erg zijn best om precies de juiste afstand te vinden. Te dicht zou te makkelijk zijn en Giulio niet motiveren, te ver zou hem ook ongelukkig maken want dan zou het nooit lukken. Dat bieden we onszelf ook maar beter: doelen die ons genoeg oppeppen maar die nog haalbaar zijn. Ik zie veel mensen verstrikt raken in een van de twee uitersten.”

Wat zijn de grote uitdagingen momenteel in uw vak?

“We zetten met DBS nu erg in op alzheimer omdat dat door de vergrijzing een enorm probleem wordt. Psychische stoornissen zijn een volgende grote uitdaging. Wij onderzoeken nu bijvoorbeeld hoe DBS anorexia nervosa-patiënten zou kunnen helpen door een bepaalde elektrische hersenactiviteit te veranderen. Die ziekte is niet zo courant, maar veel van die patiënten sterven. Met DBS kunnen we dat misschien helpen vermijden.”

Plato & Cola of het geheim van jouw brein. 176 pagina’s, 19, 99 euro. Standaard Uitgeverij.

Veerle Visser-Vandewalle

- Neurochirurg en diensthoofd van de afdeling stereotaxie en functionele neurochirurgie aan de Unikliniek in Keulen
- Groeide op in Sint-Niklaas, woont in Rekem (Lanaken)
- Wereldautoriteit in diepe hersenstimulatie, een techniek waarbij elektroden in de hersenen ingeplant worden om stoornissen als parkinson, smetvrees of tourette te behandelen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234