Donderdag 08/12/2022

Het gedwongen vertrek van Benedictus XVI

Toen de kardinalen hun geheime pauselijk rapport over Vatileaks aan Benedictus XVI overmaakten, werd het hem te machtig. Het hoofd van de katholieke Kerk barstte in tranen uit. En de Heilige Stoel was vacant. 'De nieuwe paus zal een schisma moeten voorkomen.'

Er waren voortekenen. In het voorjaar van 2009 bezocht Benedictus XVI, in de nasleep van een aardbeving, het zwaar getroffen stadje L'Aquila. Hij sprak er niet alleen de plaatselijke bevolking moed in, hij bezocht ook de basiliek, waar de stoffelijke resten van paus Celestinus V opgebaard liggen. Benedictus legde zijn witte stola neer, als eerbetoon. Een jaar later, op de achthonderdste verjaardag van Celestinus, noemde hij de heilige man "een voorbeeld voor de Kerk van vandaag".

Celestinus was, in 2000 jaar kerkgeschiedenis, de enige paus die voor zijn dood uit zijn ambt was getreden.

En drie jaar geleden was er het boek van de Duitse journalist Peter Seewald, waarin Benedictus verklaarde: "Als ik besef dat ik mijn taak als paus niet meer aankan, zal ik mijn verantwoordelijkheid opnemen en mijn ontslag aanbieden".

Redenen genoeg om aan te nemen dat de paus al langer een voortijdig vertrek in gedachten had. En wat ook klopt: zijn gezondheid liet het afweten. Hij kon al een poos niet meer naar het altaar lopen, dat gebeurde op een rollend platform. Vorig jaar verscheen in de Duitse pers zelfs het bericht dat hij aan kanker leed - een bericht dat onmiddellijk door de persdienst van het Vaticaan werd gelogenstraft. Het ging niet best. Maar daarom geeft een paus zich nog niet over - zeker geen Duitser.

Op 17 december 2012 heeft de paus van drie kardinalen het genadeschot gekregen. Toen legden Julian Herranz, Jozef Tomko en Salvatore De Giorgi de resultaten van hun onderzoek naar misstanden in het Vaticaan in twee ingebonden volumes op zijn bureau. Driehonderd pagina's over de hitsige activiteiten van homoseksuele prelaten in Romeinse villa's, sauna's en schoonheidssalons: praktijken die uitermate vatbaar zijn voor chantage. Het Vaticaan 2.0 was, volgens de onderzoekers, sodom en gomorra.

Een bron uit de directe entourage van de kardinalen: "De paus is, toen hij het dossier in handen kreeg, beginnen te huilen. Hij was verrast door de omvang van het probleem. Dat kon hij, met vijfentachtig, niet meer oplossen."

Op dat moment zou Benedictus zijn besluit hebben genomen het werk over te laten aan een opvolger die volgens de krant La Repubblica "jong en heilig genoeg" zou zijn om wél de strijd met het kwaad aan te kunnen. "Het zou hoe dan ook een titanenstrijd zijn geweest", zegt een tweede bron. "En die kon hij niet meer leveren. De tegenstand was te groot en te machtig."

De tegenstand werd aangevoerd door de Italiaanse kardinaal Angelo Sodano, vijftien jaar lang staatssecretaris onder Johannes-Paulus II, de voorganger van Benedictus XVI, en als dusdanig vijftien jaar lang de op één na machtigste man van het Vaticaan. Bron2: "Achter zo'n man kan een groot leger schuilgaan".

Vijf dagen na het bezoek van de drie kardinalen zocht Benedictus zijn voormalige butler Paolo Gabriele op, die in een cel in Vaticaanstad werd vastgehouden. Gabriele was tot achttien maanden gevangenisstraf veroordeeld omdat hij bezwarende documenten uit de pauselijke administratie naar de pers had gelekt, het startschot voor Vatileaks. Maar de paus schonk Gabriele gratie, in het besef dat de butler zich had laten gebruiken. Gabriele was weer een vrij man.

Bron2: "Zo is de paus, bijzonder vergevingsgezind. Als zijn entouragehem niet had tegengehouden, had hij al voor 17 december gratie verleend."

Anderhalve maand later, op 11 februari 2013, kondigde de paus dan zijn afscheid aan. Zijn krachten namen af, zei hij. Maar in zijn laatste homilie haalde hij uit naar "het carrièrisme" dat de geesten verziekt. Een naam noemde hij niet.

De rottweiler van God

Vriend en vijand zijn het erover eens: Angelo Sodano was onder Johannes-Paulus II een uitstekende staatssecretaris. Een topdiplomaat, die minister van Buitenlandse Zaken van het Vaticaan was én de curie in zijn greep hield. In de laatste jaren van het regnum van Johannes-Paulus II nam de invloed van Sodano nog toe: Johannes-Paulus werd ziek, takelde langzaam af en verdween uit de cenakels van de macht. Maar hij bleef wel paus - en zijn plaats werd ingenomen door Sodano, maar ook door Joseph Ratzinger, prefect van de invloedrijke Congregatie voor de Geloofsleer, bijgenaamd 'de rottweiler van God' vanwege de onverbiddelijke wijze waarop hij over de ware leer waakte.

Na de dood van Johannes-Paulus II in 2005 waren de Italiaan en de Duitser papabile: zij maakten een grote kans om de nieuwe paus te worden. Mede door de tweedracht onder de Italiaanse kardinalen werd het Ratzinger, alias Benedictus XVI, en sindsdien is het niet meer goed gekomen tussen beiden.

Correctie: vóór de opvolging van Johannes-Paulus II zat het al scheef tussen Sodano en Ratzinger. Ze waren frontaal met elkaar in botsing gekomen in de zaak-Marcial Maciel. Maciel, de Mexicaanse stichter van de Legionairs van Christus, was in opspraak gekomen in een pedofilieschandaal. Sodano wilde het schandaal onder de mat vegen, maar Ratzinger ploos de zaak zorgvuldig uit, als prefect van de Congregatie voor de Geloofsleer. Hij vond véél materiaal à charge. In 2005 moest Maciel aftreden als hoofd van de Legionairs van Christus.

Bron2: "Omstreeks 2002 heeft Ratzinger een bocht van 180 graden gemaakt in de pedofilieschandalen. Hij zag in dat misbruikte kinderen de enige slachtoffers waren, en besloot de schandalen niet meer toe te dekken."

Tom Doyle, de priester-woordvoerder van pedofilieslachtoffers in de Amerikaanse Kerk: "Benedictus heeft gedaan wat hij kon. Hij heeft in verscheidene landen slachtoffers van kerkelijk misbruik ontmoet. Hij heeft naar hen geluisterd en was zeer aangedaan. Alleen: de bisschoppen die kinderen hadden aangerand, werden geschorst, niet gestraft."

Jan Dumon, secretaris-generaal van de pauselijke missiewerken: "Dat zie je ook in het geval van Roger Vangheluwe. Schorsing, geen straf."

André-Joseph Léonard, aartsbisschop: "Wat de pedofilieschandalen betreft, was Benedictus van een onverzettelijke doortastendheid".

Doyle: "Ik vermoed dat Benedictus zo ver is gegaan als hij kon gaan, maar dat was uiteraard niet ver genoeg".

Inzake Maciel ging Benedictus door op de ingeslagen weg. In 2006 kwam een Vaticaans rapport uit waarin stond dat Maciel verscheidene kinderen had misbruikt én de vader van een zoon was. Hij kreeg het verbod het ambt van priester nog uit te oefenen. In 2009, een jaar na de dood van Maciel, werden de Legionairs van Christus onder curatele gesteld. Een klap in het gezicht van Sodano, die altijd de zaak van de Legionairs had verdedigd. Sodano heeft, zo raakte later bekend, jarenlang financiële giften van de beweging gekregen.

Bron3: "Benedictus heeft in de kwestie van de Legionairs van Christus grote moed getoond. Hij heeft zich niet laten intimideren, ook al wist iedereen dat ze de volle steun van Sodano genoten. Benedictus heeft Sodano publiekelijk uitgekleed: opeens stond hij daar, in zijn blootje."

Oproer in de curie

Het ging finaal mis toen Benedictus besloot kardinaal Tarcisio Bertone als staatssecretaris te nemen in plaats van Sodano. Bertone was jarenlang secretaris van de Congregatie voor de Geloofsleer geweest. Benedictus kon hem voor honderd procent vertrouwen. Enige nadeel: het cv van Bertone, 'de pater uit Genua', strookte niet met dat van een staatssecretaris. Hij sprak alleen behoorlijk Italiaans, had geen enkele diplomatieke ervaring en was niet vertrouwd met de intriges van de curie.

Volgens de officiële versie had Benedictus tot een wissel besloten omdat Sodano de leeftijdsgrens van vijfenzeventig had overschreden. Dat zat Sodano niet lekker: de paus was verdorie even oud als hij. Was Benedictus XVI dan zelf niet te oud voor het hoogste ambt?

Het was geen gouden greep, de promotie van Bertone. De paus, die bij voorkeur schrijft en mediteert, liet het dagelijkse bestuur aan zijn staatssecretaris over. Maar die ging keer op keer in de fout. De benoeming van Stanislaw Wielgus als aartsbisschop van Warschau moest algauw worden ingetrokken toen bleek dat Wielgus - zoals iedereen wist - jarenlang met het communistische regime had geheuld. Bertone liet ook Richard Williamson rehabiliteren, een bisschop die het bestaan van de Holocaust had ontkend. En vooral: hij benoemde en masse salesianen op belangrijke posten, vriendjes van zijn orde. De figuur van Bertone riep véél weerstand op. De afkeer van de klungelende staatssecretaris was zo algemeen dat Sodano de revolte zelfs niet hoefde te voeden. Bijna iedereen in de curie was malcontent.

Nooit, zegt monseigneur Léonard, heeft een paus mooier over menselijke liefde geschreven dan Benedictus, maar zijn curie kreeg hij niet op orde. "Management was niet zijn charisma."

Verscheidene kardinalen verklaarden openlijk dat het met Bertone niet ging. In 2010 zeiden vier vooraanstaande kardinalen het rechtstreeks tegen de paus zelf. Waarop de paus boos werd, en sprak: "Der Mann bleibt!" Sterker nog, toen Bertone 75 werd, lekte een brief van de paus uit waarin hij zijn staatssecretaris uitvoerig loofde en prees. En, schreef hij, we zullen geen einde aan onze samenwerking maken voor zoiets formeels als een leeftijdsgrens: samen uit, samen thuis. Allicht was het lek georganiseerd door de paus zelf.

Helemaal doof voor kritiek bleef Benedictus niet. In 2011 verving hij de substituut van staatssecretaris Bertone voor een man van Sodano, Giovanni Becciu, de nieuwe nummer drie van het Vaticaan. Met die wissel dacht Benedictus de rust te herstellen. Hij dwaalde. In 2012 brak Vatileaks uit.

Homoseksuele enclave

Vatileaks hangt onverbrekelijk samen met de Italiaanse onderzoeksjournalist Gianluigi Nuzzi. Eerst maakte Nuzzi een ophefmakende televisiedocumentaire (De onaanraakbaren), daarna bracht hij een spraakmakend boek uit (Zijne Heiligheid). Hij staafde netjes alle verdachtmakingen aan het adres van Rome met authentieke documenten: er kwamen financiële malversaties in Vaticaanstad aan het licht, witwaspraktijken en gebrekkige transparantie bij de Bank van het Vaticaan, en als klap op de vuurpijl een seksschandaal: een machtige lobby van homoseksuele prelaten had een parallel circuit in het Vaticaan geïnstalleerd.

Nuzzi beweerde van meet af aan dat het niet ging om de butler die had gelekt. Het ging om "het Maria-collectief", onder wie de hoogste functionarissen. Tegenover Humo verklaarde hij: "Mijn belangrijkste bronnen zijn ongeveer met z'n twaalven". Vrij vertaald: Sodano en co.

Kurt Martens, professor kerkelijk recht aan de katholieke universiteit van Washington: "De gelekte documenten waren authentiek. Voor mij is dat in de eerste plaats een gebrek aan professionalisme. Zo leid je geen bedrijf."

Jan Dumon (pauselijke missiewerken): "De documenten waren niet wereldschokkend. Ze maakten wel duidelijk dat Rome zijn spirituele rol uit het oog is verloren."

De sterke homoseksuele lobby, zeggen de twee anonieme bronnen, is een reëel probleem. "Een ondoordringbare falanx, die je niet kunt aanpakken."

Kurt Martens: "In 2005 heeft de Congregatie voor de Katholieke Opvoeding een instructie uitgevaardigd die homo's de toegang tot het seminarie verbiedt. Daar waren twee redenen voor. Een: zulke priesters zijn makkelijk te chanteren. Twee: ze dreigen een eigen circuit te vormen, waar benoemingen niet op grond van competentie maar vriendjespolitiek gebeuren. Benoemingen mogen niet het gevolg zijn van seksuele gunsten. Dat was de achtergrond van die instructie."

De Kerk, zegt Martens, is niet homofoob. Je mag homoseksueel zijn, maar je mag het niet beleven. "Je staat op dieet, maar je mag wel naar de menukaart kijken."

"De meeste priesters die ik ken, zijn homoseksueel", zegt de Amerikaanse priester Tom Doyle. "Fijne en bekwame mensen, maar ze worden in de cultuur van geheimzinnigheid en stilzwijgen gedwongen, die eigen is aan het instituut."

Doyle werkte van 1981 tot '86 op de Vaticaanse ambassade in Washington. Een grootse carrière wenkte, maar hij stapte op toen hij te maken kreeg met de fall-out van de eerste pedofilieschandalen. "Toen ik begon, wist ik niet dat er zo veel homoseksuele priesters waren. Ik was, eerlijk gezegd, geschokt. Hoe kun je priester zijn als je volgens de Kerk fundamenteel 'ontregeld' bent? Dat kan alleen als je een dubbel leven leidt, wat velen ook doen. Mannen kicken op habijten en kostuums. It really turns them on - de symbolen van de macht, daar zijn ze dol op."

Doyle, die tegenwoordig als therapeut met verslaafden werkt, staat nog met één been in de Kerk. Hij zwijgt niet - voor niemand. "De Amerikaanse kardinaal William Levada, de opvolger van Ratzinger aan het hoofd van de Congregatie voor de Geloofsleer, is zo'n machtsmens. Heeft alles gedaan om de pedofilieschandalen stil te houden. Is volstrekt gay, maar als het nodig is, zal hij homoseksualiteit publiekelijk veroordelen."

Bron1: "Je moet een beetje consequent zijn: als je homoseksualiteit veroordeelt, kunnen je priesters geen praktiserende homoseksuelen zijn. Maar in Amerika en West-Europa kon dat lange tijd wél. De Kerk zag het door de vingers vanwege het gebrek aan roepingen. Wat was het succesrecept van het grootseminarie van Rolduc in Kerkrade, dat zo veel priesters afleverde? Het was een homoseksuele enclave! Monseigneur Joannes Gijsen is daarvoor moeten opstappen, dat weet iedereen. Aan dat soort toestanden wilde Benedictus paal en perk stellen."

"Het is hem zuur opgebroken", zegt bron3. Hij noemt de methodes waarmee de clan-Sodano Benedictus in diskrediet heeft gebracht "bolsjewistische praktijken". "Ze hebben hun eigen zonden op hem geprojecteerd." Concreet: ze hebben de paus, ten onrechte, in verband gebracht met de pedofiliezaak van Regensburg. En ze hebben gesuggereerd dat hij een relatie had met zijn stralende privésecretaris Georg Gänswein, alias 'Bel Giorgio' .

Bron3: "Zo wilden ze zelf buiten schot blijven: door foute informatie te lekken. Het is hen gelukt. Ik heb de naam van Sodano nog niet horen vallen."

Schaduwpaus

Nu heeft de paus zich per helikopter teruggetrokken uit het roerige roomse leven. Voorlopig woont hij in zijn buitenverblijf, over enkele maanden verhuist hij naar een klooster in Vaticaanstad. "Toen hij ontslag nam, was ik geschrokken en verheugd", zegt de Zwitserse theoloog Hans Küng, een oud-collega van Joseph Ratzinger. "Ik had niet verwacht dat hij zo moedig was. Intussen ben ik alweer wat sceptischer: Benedictus neemt zijn huispersoneel mee naar zijn klooster, dat zich ook in Vaticaanstad bevindt. Hij zal contact houden met de kardinalen en de nieuwe paus. Dat is gevaarlijk: voor je het weet, heb je een schaduwpaus die weegt op de besluitvorming in de Kerk."

Er zijn nog tekenen die erop wijzen dat Benedictus niet volkomen onthecht aan zijn pensioen begint. Hij heeft nog snel een Duitser, Ernst von Freyberg, aan het hoofd van de Bank van het Vaticaan benoemd. En zijn privésecretaris Georg Gänswein - die in januari 2013 in zeven haasten tot aartsbisschop is benoemd - zal ook de privésecretaris van de volgende paus zijn.

Professor kerkelijk recht Kurt Martens: "Benedictus is geen machtsmens. Als prefect van de Congregatie voor de Geloofsleer heeft hij drie keer zijn ontslag bij Johannes-Paulus II aangeboden: drie keer heeft de paus geweigerd."

De nieuwe paus zal het knap lastig hebben, vermoedt Küng. Hij moet de kerk zuiveren van corruptie. "En zijn eerste opdracht is: de curie hervormen."

Professor Wolfgang Beinert, een andere oud-collega van Ratzinger: "Ik wens de opvolger van Benedictus veel geluk met zijn hervormingen. In de voorbije honderd jaar hebben alle pausen het geprobeerd, geen enkele is erin geslaagd."

Monseigneur Léonard: "Ik zou heel gelukkig zijn wanneer de nieuwe paus 'Pascal III' als naam zou kiezen. Een naam die herinnert aan Pasen en de gratie van de eeuwigdurende jeugd. Maar zelfs als hij zich Heraclitus noemt, zal ik hem met vreugde aanvaarden."

Hans Küng: "Wijlen kardinaal Carlo Martini, de aartsbisschop van Milaan, heeft in zijn laatste interview gezegd dat de kerk tweehonderd jaar achterop loopt. Hij had gelijk. De nieuwe paus zou een nieuwe Martini moeten zijn, die ook hardop de waarheid durft te zeggen. Maar dat wordt moeilijk met de huidige kardinalen. Onder Johannes-Paulus II en Benedictus zijn uitsluitend conservatieve kardinalen gecreëerd."

Kurt Martens: "Heeft Martini het dan zo goed gedaan in zijn eigen aartsbisdom? Nu goed, de nieuwe paus zal vooral moedig moeten zijn. Hij zal een robbertje moeten vechten."

"Hij zal," zegt bron1 op sombere toon, "een nieuw schisma moeten voorkomen. Ik ben bang dat een deel van de kardinalen en de gelovigen de nieuwe paus niet zal aanvaarden."

Martens: "De kardinalen krijgen het geheime pauselijke dossier niet te lezen. Benedictus zal het bij zich houden, en aan zijn opvolger doorgeven. Oké, maar ik stel me wel één vraag: wat als de naam van de nieuwe paus in het dossier staat?"

Wie de nieuwe paus wordt, durft Martens niet te zeggen. Bron1: "Ik weet wel wie het zeker niét wordt. Bertone: afgebrand. Sodano: te oud. Danneels: kansloos tout court."

Na het aangekondigde vertrek van Benedictus hebben kerkhistorici het leven van Celestinus V, de andere paus die voortijdig wegging, nog eens afgestoft. Ook in zijn geval ging het niet om een vrijwillig vertrek. Een wetenschapper schreef: "Celestinus V is uitgegleden op het gladde parket van de Vaticaanse politiek".

De curie moest hem niet.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234