Maandag 19/04/2021

Het experiment Athene

Misschien was het niet slim om de Spelen toe te wijzen aan de kleinste stad sinds Helsinki 1952. Misschien was het historisch onjuist om hier in 1896 de moderne Spelen-cyclus te beginnen waardoor ook het excuus om terug te komen ongeldig zou zijn. Misschien was het gewoon dom om het olympische circus toe te vertrouwen aan een stad waar je je toiletpapier niet eens in de pot mag gooien of de stadsriolen raken verstopt. Athene 2004 is een experiment van olympische omvang.

Tokio, 18 september 1990. "En de stad voor de Spelen van 1996... iezzz Atlanta", heeft Juan Antonio markies de Samaranch zonet meegedeeld. Op Omonia en Syntagma springen ze een gat in de lucht, want de straalverbinding is onduidelijk en die A en dat andere gewauwel van de oude Catalaan kan niets anders dan Athene betekenen. In downtown Atlanta is de klank net iets beter. De Amerikanen hebben gelijk: Atlanta 51 - Athene 35, een uitslag van een vrouwenbasketbalwedstrijd, was het en zoals wel vaker in het vrouwenbasketbal kon Athene niet tegen zijn verlies en kwam het tot een handgemeen.

Niet met Atlanta, want die hadden het te druk met elkaar in de armen te vallen, maar onder elkaar. Voor de ogen van de volledige wereldpers en wel veertig camera's begonnen de Grieken eerst te schelden en vervolgens op elkaar te slaan. De paar IOC-leden die nog twijfelden of hun stem voor de honderdjarige Spelen aan Atlanta wel goed was besteed, waren meteen gerustgesteld.

De editie van 2000 lieten de Grieken wijselijk aan zich voorbijgaan, de blamage was te vers, maar voor 2004 zouden ze opnieuw proberen. En zo gebeurde het dat er op voorhand diep werd nagedacht in de Griekse hoofdstad, iets wat toch al geleden was van de eeuw van de strateeg Pericles en dat was de vijfde eeuw voor Christus.

Laten we het WK atletiek naar Athene proberen te halen, was het opzet en dat lukte. Aldus zakte de olympische pers in augustus 1997 af naar het olympische stadion, vol van scepsis. Helemaal onterecht zo zou blijken. Oké, wat tegenviel waren de lege plekken in dat gigantische stadion van 80.000 man. De helft bleef elke avond leeg. Maar de pers klaagde niet. Hoe minder zielen hoe meer vreugde, zal elke journalist zeggen, als hij eerlijk is.

Bovendien, nooit zijn wij zo verwend door de organisatie. In het stadion was de service voorbeeldig. Iedereen een tv'tje, gratis drank en af en toe een gratis broodje, uitslagen die uiterlijk een minuut na de race al op de desk lagen en tussen de sessies door - prinzipienreiters onder de collega's moeten nu afhaken - lagen wij in die memorabele augustusweken van 1997 bij het olympische zwembad waar zaterdag Thorpe, Phelps en Van den Hoogenband zullen in zwemmen. Dat hadden het organisatiecomité en het kandidaatscomité Athens 2004 samen goed gezien. Verwen de olympische pers en je krijgt goede kritiek.

Onnodig over de middag terug te keren naar je hotel. Dit was het WK waarop je vóór de ochtendsessie - als je daar al kwam - eerst bij het zwembad op zo'n zachte ligbank onder een raffiaparasol je handdoek ging leggen. Die was je aangereikt door een vrijwilligster. Er waren collega's die handdoek én vrijwilligster namen. Het was decadent en het werd nog decadenter tegen de middag, toen aan de zijden van het start- en keerpunt lange tafels werden gevuld met de heerlijkste Griekse gerechten, slaatjes, moussaka's en grillades. A volonté. Gra-tis. Ook de wijn.

Tegen drie uur werd de koffie geserveerd met een Grieks zoetigheidje want de avondsessie begon pas om halfzes en helemaal van in het begin in dat hete stadion gaan zitten voor de B-groep meisjes van het pentatlon, dat was ook nergens voor nodig. Enfin, het kan nog veel langer dit intermezzo, want wie erbij was raakt er niet over uitgepraat. Maar het voornaamste gevolg van dat alles voltrok zich op 5 september 1997, enkele weken na het succesvolle WK: de wereldpers was op de hand van Athene, en dat kreeg in Lausanne de Spelen van 2004 ten koste van Rome. 66-41, weer vrouwenbasketbal, maar nu met de Grieksen als winnaar.

Dat laatste moet erg letterlijk worden genomen want voor het eerst staan vrouwen aan het hoofd van de organisatie van de Olympische Spelen. Wellicht daarom dat de mannen van het IOC vonden dat Athene te veel treuzelde.

Toch kwam er pas schot in de olympische plannen toen Gianna Angelopoulos-Daskalaki, de flamboyante vrouw van een Griekse reder die het hoofd was van de succesvolle kandidatuurstelling, terug werd gevraagd als hoofd van ATHOC, het organisatiecomité. Later zou een andere vrouw, Dora Bakoyannis, het burgemeesterschap van Athene opnemen. Tot 2004 was Vassa Papandreou (de dochter van) in de vorige regering als minister van Openbare Werken verantwoordelijk voor de olympische bouwsels. Fofi Gennimata was de vrouwelijke prefect voor Athene en Piraeus, en uiteindelijk zou in de nieuwe regering Fani Palli-Petralia de staatssecretaris van Cultuur worden die direct moest rapporteren aan eerste minister Karamanlis, die bevoegd was voor Cultuur, een domein waaronder Olympische Spelen vallen, helemaal in Griekenland.

Als Griekenland een flinke dosis zelfvertrouwen nodig heeft, wat dan gezegd van Athene? Dit is een stad die ooit romantische dichters als Keats en Byron charmeerde. Dat was de negentiende eeuw, maar een eeuw later bij de overgang naar het nieuwe millennium was Athene veel-eer bekend voor zijn luchtvervuiling en loslopende honden dan voor zijn antiquiteiten. Te veel auto's, te gekke chauffeurs, te weinig trottoirs, 12.000 taxi's, Athene nodigde niet uit. Wat er aan monumenten te zien was, stond in de steigers.

Het Parthenon is al bijna twintig jaar niet meer vrij van werken en de renovatie is ook voor deze Spelen niet af. De armtierige staat waarin veel musea zich bevonden, gaf met name de Engelsen van het British Museum een goed excuus om de Elgin Marbles niet terug te geven. Die friezen van het Parthenon zijn ooit meegenomen door Lord Elgin naar Londen en de Grieken willen die graag terug. Een terechte vraag die tot op heden niet is ingewilligd door de arrogante museumdirectie en een Tony Blair die al die tijd de andere kant op keek. Verwacht maar dat de Britse ploeg door een deel van het publiek bij de openingsceremonie wordt uitgefloten, net zoals de Amerikanen maar dan om andere redenen.

Athene heeft wellicht meer recht op de friezen dan op de Olympische Spelen. Athene was op olympisch niveau in de oudheid gewoon een stadstaat die atleten afvaardigde, niets meer. Er is ooit een stadion gebouwd door Herodes Atticus, de rijke weldoener. Dat is het stadion - althans een zwaar gerenoveerde en deels heropgebouwde versie - waar de Spelen van 1896 en de vaak vergeten editie van 1906 plaatsvonden.

Athene had wel Spelen, al van de zevende eeuw voor Christus, ter ere van Athena en de prijs voor de winnaars was een amfora gevuld met olijfolie. Van goudwaarde in die tijd, maar het niveau van Delphi, Elis of Olympia heeft Athene als competitieplaats nooit gehaald. Herodes Atticus is de link tussen het antieke Athene en de moderne olympische stad. Toeval of niet, maar toen de constructiewerken voor de roeibaan in Schinias (grondgebied Marathonas) plaatsvonden, stootte men op antieke bouwsels, waaronder het geboortehuis van Herodes Atticus. Waarop de werken weer vertraging opliepen. Herodes kreeg de steun van Keizer Hadrianus, die Athene klaar zag om de fakkel over te nemen van het boerengat Olympia. Het feest ging niet door, Olympia bleef de sporttempel van de oudheid.

De huidige eerste minister van Griekenland, Karamanlis, riep voor hij werd verkozen op om de Spelen permanent in zijn land, in Athene dus, te vestigen. Dat gaat er altijd in bij Grieken, maar buiten dat land luisterde niemand. De Spelen zijn al Grieks genoeg. Het Griekse team opent steeds de parade van landenteams, zelfs bij de Winterspelen, waar nog nooit een medaille is gewonnen. Ook de olympische hymne is Grieks, gecomponeerd door Samarsas, met de woorden van de Griekse dichter Palamas. En Vangelis, die andere Griekse componist, was de man achter de muziek van dé meest olympische van alle sporthymnes, 'Chariots of Fire'. Elke reis van de olympische vlam begint in Olympia en internationale instituten als de Olympische Academie en de Olympische Vrede hebben ook hun zetel in Olympia.

Al bij al komen de Spelen voor de derde keer naar Athene. Sommige olympische historici zullen argumenteren dat in 1906 geen echte Spelen werden gehouden. Achteraf bekeken misschien niet, maar ze waren alvast meer internationaal dan de drie eerste Spelen. Athene had toen het recht verworven om 'intercalaire' Spelen te organiseren in het midden van een olympiade. Dat hebben ze maar één keer gekund. Het land zou snel afglijden naar de onderste economische regionen van Europa.

Athene had eerst de zetel moeten worden van de Griekse nationale Olympische Spelen, een uitvinding van Evangelis Zappas. Hij was nog voor de Coubertin vol van het idee om de antieke Spelen nieuw leven in te blazen, maar hij werd geestesziek vanaf 1880 en kon zijn ideaal niet meer uitvoeren. Hij bouwde wel het Zappeion in de Nationale Tuinen. Daar is voor deze Spelen het perscentrum voor de niet-geaccrediteerde pers gevestigd. Tijdens de eerste Olympische Spelen ging daar het schermen door. En ergens in het gebouw moet zich ook het hoofd van Zappas bevinden. Zijn lichaam ligt dan weer op een andere plek. Beide delen begraven uiteraard.

Uiteindelijk zou de Coubertin ook zijn oog laten vallen op Athene, omdat het de enige optie was in Griekenland en niet het minst omdat hij dik was met het plaatselijke koningshuis, dat toevallig in Athene resideerde. De antieke Spelen waren een bindmiddel in de Griekse en later Romeinse wereld. De Spelen van 1896 zorgden aanvankelijk voor verdeeldheid onder de Atheners maar toen het kunstje eenmaal was geklaard, puurden de Grieken er zoveel moed uit dat ze terstond besloten de eilanden te bevrijden van de Turken. Dertig dagen later stonden ze na een flink pak rammel weer thuis.

Deze editie is weer van aard om de Grieken, van wie de helft in Athene woont, achter hetzelfde project te scharen. De voorzet is gegeven door de onverwachte winst op het EK voetbal. De goden waren gek geworden en als het van Athene en zijn vrouwen afhangt, mogen ze dat nog een tijdje blijven. Hoe dan ook wordt dit de springplank voor Gianna Angelopoulos-Daskalaki naar een hoger ambt, binnen of buiten Griekenland.

Ze kreeg de macht terug in de zomer van 2000 en van in het begin maakte ze van ATHOC een soort stadstaat die op basis van gelijkheid met de regering gesprekken aanging. Doordat de druk van het Internationaal Olympisch Comité zo groot was, kon de politiek niet anders dan haar gelijk geven. Ook toen de centrumlinkse Pasok werd vervangen door het centrumrechtse Nea Demokratia op de nationale machtsposities bleef de Thatcher van ATHOC - aldus haar onrespectvolle bijnaam - haar ding doen. Geld was niet langer het probleem, Athene moest de Griekse eer redden.

Het resultaat in dit Athene blijft verbluffend. Nooit was een facelift op een onderkomen stad zo grondig en zo succesvol, ook niet in Barcelona. Nooit zijn Spelen zo centraal georganiseerd, met slechts één competitieplaats - de roeibaan - op een uur rijden van centrum Athene. Dat alles heeft een hoge prijs. Het laatste officiële budget gewaagt van minimaal 7 miljard euro. (Vlaanderen ging het doen voor 1,8 miljard, weet u nog?)

Het zal een tijd duren voor Athene dat terugverdient. Deze zomer alvast al niet. Door het economische effect dat men verdringing heet, is het toerisme deze zomer per saldo teruggelopen met acht procent. Toeristen weten inmiddels dat in een olympische stad de prijzen een maand van tevoren omhoog gaan. Het hotel dat twee maanden geleden nog 90 euro per nacht kostte, tikte nu af op 150 euro. De cappuccino van toen 2,5 euro, kost nu ineens 3 euro. Zelfde terras, zelfde kop, zelfde cafébaas.

Dat heeft zijn effect op de belangstelling voor deze Spelen. Eén op de drie Atheners is de stad ontvlucht en de instroom is minder dan anders, wat zal zichtbaar zijn in de stadions. Tenzij zoals op het WK atletiek in 1997 de Grieken uiteindelijk de kaartjes bijna gratis krijgen aangeboden.

Op lange termijn zullen de Spelen op Athene het effect hebben als 1992 op Barcelona. Mooie hotelinfrastructuur, bedden op overschot, dus betaalbaar, en een stad die er fel op is vooruitgegaan met nieuw openbaar vervoer en toeristvriendelijk. Wat Athene nog kan storen, is negatieve publiciteit van de organisatorische kant van de Olympische Spelen. Tenslotte is chaos een Grieks woord en tenslotte zijn we nog niet begonnen aan de Spelen.

Een marathon in sprinttempo zou het worden volgens La Gianna. Sportkenners schudden het hoofd: geen mens die dat kan. Maar in Griekenland wonen de goden en die lopen ook marathons: ze zijn in de laatste rechte lijn en ze zitten op schema.

Hans Vandeweghe

Deze reportage kwam tot stand met de steun van het Fonds Pascal Decroos voor Bijzondere Journalistiek.

Info: www.fondspascaldecroos.com.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234