Vrijdag 21/02/2020

Het enige verschil met vroeger is dat alles nu makkelijker gaat

Sinds Johan Simons vier jaar geleden het roer heeft overgenomen bij NTGent, is de blik er resoluut op Europa gericht. Er zijn intussen nog maar weinig theatersteden waar het gezelschap niet heeft opgetreden. Begin deze week streken Simons en zijn troepen neer op de voormalige luchtmachtbasis Soesterberg in Nederland. Ze brengen er deze en volgende week op een gigantisch openluchtpodium hun eerste locatieproductie van dit seizoen: de klassieker Kasimir & Karoline van de Hongaars-Duitse auteur Ödön von Horváth. Eind volgende maand verhuist het spektakel naar het theaterfestival in Avignon. Door Han Ceelen

‘Even opnieuw vanaf het neuken jongens!” Johan Simons (62) is niet tevreden over de uitvoering van de laatste scène en dus moet acteur Frank Focketyn opnieuw met de billen bloot. Met zijn kont naar de tribune gekeerd, rijdt hij driftig tegen actrice Judith Pol op, die tegen een auto geleund staat. De laatste kan haar lach nauwelijks inhouden.Het tafereel speelt zich af op de voormalige Nederlandse luchtmachtbasis Soesterberg, gelegen in de bossen tussen Hilversum en Utrecht. Hier, niet ver van het paleis waar koningin Juliana vroeger haar residentie had, brengt het NTGent deze en volgende week zijn eerste locatieproductie van dit seizoen: Kasimir & Karoline van de Hongaars-Duitse schrijver Ödön van Horváth. We schrijven twee dagen voor de première.De gekozen locatie is schitterend, want de vliegbasis Soesterberg ligt in een van de mooiste stukjes Nederland. Een van de stilste stukjes ook: het vliegveld was ooit de trots van de Nederlandse militaire luchtvaart, maar vorig jaar werd het wegens bezuinigingen gesloten. Binnenkort krijgt het een nieuwe bestemming als natuurgebied. Ook het weer zit vandaag mee. De zon schijnt volop en op de tribune waar Simons en zijn medewerkers zitten, gaat de zonnebrandcrème van hand tot hand. Sommige mensen hebben zelfs een handdoek om hun hoofd geslagen tegen de zonnestralen.Tegenover de tribune, die aan ruim vijfhonderd toeschouwers plaats biedt, bevindt zich het podium. Dat bestaat uit een gigantische, 16 meter hoge steiger en staat opgesteld voor de ingang van een hangar. Daardoor kunnen de acteurs op verschillende niveaus acteren. Ook de ruimte voor en naast de stellage, inclusief geparkeerde auto’s, wordt als bühne gebruikt. Voor Simons is het deze week dubbel thuiskomen. Niet alleen speelt hij in zijn vaderland, hij is voor de gelegenheid ook herenigd met zijn toneelkompaan van het eerste uur: slagwerker en regisseur Paul Koek. Ruim twintig jaar lang maakte het duo samen furore met theatergroep Hollandia (later ZT Hollandia), tot ze in 2005 elk hun eigen weg gingen. Voor Simons leidde die naar NTGent (en vandaar volgend jaar naar de Kammerspiele in München), Koek richtte het muziektheaterensemble De Veenfabriek op. De hernieuwde samenwerking bevalt beiden uitstekend, zegt Simons: “Eigenlijk is er niets veranderd. Het enige verschil met vroeger is dat alles makkelijker gaat. We vertrouwen elkaar blindelings. Er is het gevoel: het komt wel goed.”

‘Romeo en Julia’ voor arbeiders

Met de opvoering van Kasimir & Karoline gaat een lang gekoesterde wens van Simons in vervulling, vertelt hij als de ploeg binnen in de loods een hapje gaat eten. “Het is een van mijn favoriete stukken. Wat me erin aanspreekt, is dat het begrijpelijk is en toch gelaagd. Het zit waanzinnig ingenieus in elkaar. Eigenlijk is het een treurige liefdesgeschiedenis, maar aan het eind geeft Horváth er een knappe draai aan, waardoor de liefde toch overwint. Het stuk eindigt met het liedje ‘En de liefde houdt nooit op’.”Ook over de taal heeft de auteur zeer goed nagedacht, aldus Simons. “Ik denk dat we uiteindelijk hooguit vijf zinnen hebben geschrapt. Horváth gebruikt korte, poëtische zinnen die worden uitgesproken in een zee van stiltes. De personages lijken voortdurend te twijfelen: zeg ik dit nu of hou ik wijselijk mijn mond? Zonder dat het ergens zwaar wordt. De stiltes zijn niet bedoeld om te treffen, ze staan er omdat de taal simpelweg niet voorradig is.” Heel verrassend mag Simons’ lofzang niet heten, voor wie hem een beetje kent. Want Kasimir & Karoline sluit perfect aan bij het vroegere werk van Simons en Koek. Het tweetal maakte bij Hollandia jarenlang furore met geëngageerde stukken over gewone, kleine mensen. Vaak werden die net als nu opgevoerd op ongewone plaatsen, zoals loodsen, kassen en fabrieksgebouwen. De tragiek van de kleine man is ook het hoofdthema in Kasimir & Karoline, dat ook wel de Romeo en Julia van de arbeidersklasse wordt genoemd. Het stuk speelt zich af in het Duitsland van de vroege jaren dertig, rond de tijd dat Hitler aan de macht komt. Hoofdfiguren zijn de eenvoudige chauffeur Kasimir (Wim Opbrouck) en zijn geliefde Karoline (Els Dottermans), die samen het Oktoberfest in München bezoeken. Karoline heeft er zin in, maar Kasimir is minder goedgemutst, omdat hij zojuist ontslagen is. Als Kasimir Karoline vertelt dat hij vermoedt dat zij hem zal verlaten omdat hij nu werkloos is, stort ze zich boos in het feestgedruis. Daar ontmoet ze de coupeur Schürzinger, de industrieel Rauch en de rechter Speer, die haar het hof maken. Intussen raakt Kasimir op het verkeerde pad door de crimineel Merkl Franz. Tijdens een auto-inbraak duikt de politie op, maar Kasimir weet te ontkomen. Op een verlaten parkeerterrein zien de twee geliefden elkaar ten slotte terug.“Het stuk laat zien wat er gebeurt met een jongen uit de arbeidersklasse als hij zijn baan verliest”, zegt Paul Koek, die erbij is komen zitten. “Hij raakt zijn vriendin kwijt, belandt in de goot, raakt in de criminaliteit verzeild. Het is een kritiek op het opkomende fascisme en tegelijk laat Horváth zien hoe de onderlaag van de maatschappij wordt gemanipuleerd om zelf fascist te worden.”Met de huidige economische crisis en de opkomst van het rechts-populisme is de link naar het heden snel gelegd. “We hebben het stuk niet geactualiseerd”, zegt Koek. “Daarvoor kan het te goed op eigen benen staan. Maar natuurlijk zijn er parallellen. Ook nu weer wordt de gewone medewerker van ABN Amro of Fortis de dupe van het gedrag van de top van het bedrijf. Ik denk niet dat het fascisme zal terugkomen, maar ik schrik er wel van dat de partij van Geert Wilders ook in het dorp waar ik woon de grootste partij is geworden.”Simons ziet het wat filosofischer. “Voor mij is Kasimir & Karoline vooral een antikapitalistisch stuk, omdat het laat zien dat de gedachte van ‘almaar meer en meer’ niet klopt. Het gras is niet groener bij de buren, ervaren Kasimir en Karoline. Het gaat erover het beste te maken van wat je hebt. Om zelfs als de liefde voorbij is, of nog erger: je kind overlijdt, toch voort te leven met een goed soort energie. In het slotliedje wordt gesteld: in een mensenleven is het maar één keer mei, maar in de winter kan het ook verrot gezellig zijn. Je ziet ook dat Kasimir en Karoline op het eind van het stuk zijn geëvolueerd, terwijl de rest van de karakters hetzelfde is gebleven. Daaraan merk je wel bij wie de sympathie van de schrijver lag.”

Kermis

Ook het kermisachtige decor waartegen Kasimir & Karoline zich afspeelt, is voor Simons en Koek geen onbekend terrein. Sterker nog: het duo is dol op kermissen. Een van Simons’ eerste voorstellingen, Cakewalk uit 1984, maakte hij op de kermis in het Noord-Hollandse Uitgeest. Onlangs nog bracht hij op het Holland Festival het stuk Hiob van Joseph Roth, dat zich rondom een carrousel afspeelt. “Het is een plek waar mensen van allerlei pluimage samenkomen”, zegt Simons. “De sociale klassen vallen weg en iedereen is even gelijk.” Koek: “Op de kermis kan het gebeuren dat een bankier een arbeidersjongen ontmoet. Ik kom er zelf ook graag en dat leidt altijd tot interessante gesprekken. Mensen willen altijd graag weten of je in ons vak nu ook wat kunt verdienen. Iemand heeft weleens tegen me gezegd: ‘Zullen we een week ruilen? Dan ga jij werken en heb ik een week vakantie.’ (lacht)”De toneeltekst van Horváth duidt een aantal locaties op de kermis aan, zoals een biertent, een achtbaan en een parkeerterrein. Maar Simons heeft ervoor gekozen om te opereren vanuit ‘de achterkant van de kermis’. De stellage waarop de actie plaatsvindt, wordt volgende maand ook in Avignon gebruikt, waar de voorstelling zal worden opgevoerd op het theaterfestival. Het gegeven van de kermis was ook een belangrijke inspiratie bij het schrijven van de muziek. Die wordt grotendeels live op het ‘podium’ uitgevoerd door leden van het Veentheater, onder wie Koeks zoon Bo. “We wisten vanaf het begin dat we van het stuk een muziekspektakel wilden maken”, zegt Koek. “Daarbij kun je natuurlijk niet om de kermismuziek heen. Wat we hebben gedaan is in de studio opnames maken van gedempte kermismuziek, met veel laag en weinig hoog erin, die moet suggereren dat er achter het decor van alles gebeurt. Later in de voorstelling spelen de muzikanten diezelfde nummers live.”Daarnaast bood ook de tekst van Horváth voldoende aanknopingspunten voor een muzikale interpretatie. Om het tragische verhaal muzikaal te verbeelden koos Koek onder meer voor ouderwetse goedkope plastic orgeltjes die een zweverig geluid voortbrengen. “Als het goed is zullen die de breekbaarheid voelbaar maken van de kwetsbare personages aan de onderkant van de samenleving.”Tot slot telt het stuk ook een aantal songs, varianten op de Duitse schlagers die Horváth in het stuk had geschreven. Daarvoor lieten Koek en zijn gezelschap zich inspireren door de muziek van de Neue Welle uit de jaren tachtig. “De tijd waarin iedereen thuis opeens een synthesizer had staan waarmee hij popnummers ging naspelen.”Simons betrapt zich er geregeld op dat hij tijdens het spelen van de muziek zit mee te wiegen met zijn hoofd. “Terwijl er een hele droevige geschiedenis plaatsvindt. De muziek van Horváth was heel traditioneel, maar de muziek van Paul geeft een enorme up aan het geheel.”Eigenlijk is Kasimir & Karoline een perfecte dwarsdoorsnede van alles wat Koek en hij hebben gedaan, zegt Simons. “Thematisch lijkt het erg op de ‘boerenstukken’ die we vroeger speelden. Wat de monumentale enscenering betreft, doet het denken aan voorstellingen als De bacchanten. Hier komt alles samen.”Ook in de toekomst zullen de twee blijven samenwerken, verzekert Simons. “Wellicht nog meer dan nu. Paul gaat bijvoorbeeld ook mee de Oresteia doen in München.”Begint Simons zich door alle Europese successen al een beetje een Europese theatermaker te voelen? “Dat is bij theater toch moelijk. Je hebt altijd het probleem van de taal, in tegenstelling tot bij muziek. Maar we hebben wel al stukken in het Duits opgevoerd en we gaan Kasimir & Karoline in Avignon in het Frans doen. Dus het komt toch al aardig in de buurt.”

Johan Simons & Paul Koek

Johan Simons (°1946) en Paul Koek (°1954) leerden elkaar kennen tijdens een Shakespeareworkshop. Het klikte “binnen enkele minuten”. In 1987 treedt Koek toe tot theatergroep Hollandia, die twee jaar eerder door Simons is opgericht. Samen bouwt het duo Hollandia uit tot een van de belangrijkste gezelschappen in het Nederlandse theater. Vooral de keuze om op locatie te spelen en daardoor de werkelijkheid direct bij het theater te betrekken, draagt bij aan de kracht van de groep. Begin jaren negentig concentreert het duo zich op de ‘boerenstukken’ en Griekse tragedies als De bacchanten, Prometheus en De Perzen. Later worden de voorstellingen steeds maatschappelijker geëngageerd, soms zelfs expliciet politiek. Dat levert het gezelschap internationale tournees en prijzen op als de Europese Prijs voor Theatervernieuwing 2000. In 2005 wordt Simons directeur van NTGent en Koek artistiek leider van De Veenfabriek. (HC)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234