Vrijdag 30/10/2020

Het einde van de polaroid

Uitvinding van Edwin Land zwicht voor digitale tijdperk

Een van de laatste analoge bastions in deze tijden van pixels is gezwicht. Polaroid, het merk dat synoniem is geworden voor instantfoto's, maakt bekend dat het stopt met de productie van zijn filmpjes. Voortaan zal het bedrijf zich toeleggen op digitale fotografie en flatscreentelevisies. Daarmee komt een einde aan zestig jaar foto's die klaar zijn terwijl u kijkt.

door Kris Jacobs

'Ooit waren Polaroids gewoon de populairste manier om foto's te maken', zegt Florian Kaps van de website polanoid.net. 'Als ik me niet vergis was het zo rond 1982 dat er om de seconde wel ergens ter wereld een kiekje mee gemaakt werd.' Kaps is nu druk bezig met het opkopen van Polaroidfilmstock, 'maar zelf produceren is te gecompliceerd. We zullen het wel langer kunnen trekken dan 2009, maar de toekomst voor het toenemende aantal liefhebbers is zeer onzeker.'

De man die aan de oorsprong van dat razendpopulaire medium lag is Edwin Land (1909-1991), een uitvinder zoals die tegenwoordig niet meer maken. De enige Amerikaan die meer patenten op zijn naam heeft staan dan Land, is Thomas Edison. Hij studeerde chemie aan Harvard, maar maakte zijn studies niet af. Hij trok naar New York, waar hij de eerste goedkope filters maakte om licht te polariseren. Omdat hij niet aan een onderzoeksinstelling verbonden was, kon hij echter niet over een laboratoriumbeschikken, dus glipte hij 's nachts de gebouwen van Columbia University binnen om te werken. Dat type dus. Later zou hij trouwens terugkeren naar Harvard, maar een diploma heeft hij nooit behaald. Eens hij de oplossing van een probleem in zijn hoofd zag, interesseerde het hem namelijk geen jota meer om het op te schrijven of zijn gelijk aan anderen uiteen te zetten, niet echt een plus in academische milieus.

Wat hij wel deed, was in 1932 de Land-Wheelwright Laboratories oprichten. Na enkele prille successen (onder meer polariserende filters voor zonnebrillen en fotofilters) en met bijkomende middelen werd het bedrijf in 1937 herdoopt tot Polaroid Corporation. Tijdens de oorlog zou het bedrijf goed boeren - Polaroid maakte onder meer de Vectograph, een stereoscopisch systeem dat gecamoufleerde vijandelijke posities zichtbaar maakte - maar Land wist dat hij zich uiteindelijk op nieuwe toepassingen moest toeleggen.

Toen hij op vakantie was in New Mexico met zijn driejarige dochter. Op het einde van een dagje sightseeing vroeg het meisje om de foto's van die dag te zien. Tevergeefs probeerde Land uit te leggen dat die eerst ontwikkeld en afgedrukt moesten worden. Iets meer dan drie jaar later demonstreerde Land, op 21 februari 1947, demonstreerde Land zijn Land Camera. Polaroid bouwde daar in eerste instantie zestig toestellen van. Zevenenvijftig daarvan werden in een grootwarenhuis in Boston te koop aangeboden net voor kerstmis. De marketingafdeling dacht dat ze daar wel mee verder konden tot een tweede voorraad uit de fabriek rolde. Alle toestellen en de hele voorraad film waren echter op dag één de deur uit. Alle mogelijke twijfel over de commerciële mogelijkheden van zijn vinding waren daarmee wel weggenomen.

Het succes zou de jaren daarna alleen maar groter worden. In 1965 introduceerde Polaroid de Swinger, voor de schamele som van 20 dollar. Het bedrijf werd in de jaren zestig en zeventig zo belangrijk dat het aandeel behoorde tot wat in die tijd bekendstond als de Nifty Fifty, aandelen waarvan het dividend voortdurend omhoog hing.

Het succes van de Polaroidproducten was navenant. Naar verkoopsargumenten hoefde het bedrijf niet ver te zoeken: "U haalt een kant-en-klare foto uit Polaroid Camera 15 seconden na opname!", zo heette het in een Vlaamse advertentie in 1967. De voornoemde Polaroid Swinger kostte hier toen 1250 frank. "Het bedrijf maakte toen enorm veel reclame", aldus Els Veraverbeke, wetenschappelijk medewerker van het Huis van Alijn. "Mensen wilden toen nieuwe snufjes. Polaroid was zo'n hebbeding dat hoorde bij een nieuwe levensstijl."

De bovengenoemde advertentie moest daarbij wel nog omstandig uitleggen dat het kon: "Akkoord. 't Is moeilijk te geloven. Maar feiten liegen niet: met een Polaroid Land Camera hoeft u niets anders te doen dan kijken, fotograferen en de foto uit het toestel trekken. (Het ontwikkelen gebeurt in de film zelf. Automatisch. Zonder baden of vloeistoffen in het apparaat."

Eind jaren zeventig was het toestel in Vlaanderenland echter duidelijk ingeburgerd genoeg om andere troeven uit te spelen: "Toon uw man vanavond wat hij vandaag allemaal gemist heeft", zo heette het toen. "Vaders missen vaak de mooiste momenten uit hetleven van hun kinderen. De kleine dingen van elke dag. Als ze gebeuren, grijp dan meteen uw Polaroid 1000 en druk op de knop. U hoeft niets te regelen." En vaders moeten ook nooit meer aan teleurgestelde dochters uitleggen waarom ze nog dagen moeten wachten op vakantiekiekjes.

Polaroids dienden voor de eerste foto van de baby, maar ook voor uit de hand gelopen feestjes. En ongetwijfeld zit menige schoendoos tot de rand gevuld met slaapkamerkiekjes die nooit gemaakt zouden zijn als je nadien het rolletje bij de dorpsfotograaf moest afleveren. "In die zin kun je ook zeggen dat de Polaroid ook de verbeelding is beginnen prikkelen", aldus Carmen De Vos, hoofdredacteur van Tickl Magazine, dat uitsluitend erotische polaroids publiceert. "Ik vind dat polaroids trouwens iets heel lijfelijks, erotisch hebben. Het plakt aan je vingers, je wacht terwijl het beeld vorm krijgt en tegen dat het klaar is, heb je er een band mee."

En de instanttoestellen begonnen ook op te duiken bij historische gebeurtenissen. Zo is een van de belangrijkste bewijsstukken van de moord op JFK de zogenaamde 'Moorman Polaroid'. In de foto van Mary Ann Moorman is de haast spreekwoordelijke grassy knoll te zien en Abraham Zapruder, de man die het veel beroemdere filmpje van de moord draaide. Dat polaroids niet echt uitblinken in resolutie heeft, net zoals met alle bewijsstukken van die fatale dag, gezorgd voor een hoop discussie. Sommigen zagen op het grasheuveltje tot vier verschillende personen, volgens anderen waren het schaduwen of bomen. Moorman verkocht de foto vorige maand trouwens op eBay, goed voor een pensioentje van 175.000 dollar.

Van Elvis Presley, een zelfverklaard polaroidfan, bestaat een bekende polaroid, van The King in zijn kist. Bobby Mann, een familielid, nam de foto en verkocht die voor 78.000 dollar aan de National Enquirer, die de foto natuurlijk prompt op haar voorpagina afdrukte.

De Polaroid kreeg ook meer artistieke toepassingen, al liepen die niet helemaal gelijk met wat uitvinder Land in gedachten had. Polaroid heeft namelijk veel meer toepassingen dat de instantfoto's die het grote publiek kent. "Beroepsfotografen gebruiken polaroids als proefopnames bij bijvoorbeeld studiowerk", aldus Pool Andries van het FotoMuseum in Antwerpen. "Het bedrijf maakte ook fotofilm op groter formaat, de cassettes om dat materiaal te laden. Polaroid diende dus ook voor professionele camera's als Hasselblad. Beroepsfotografen werkten zo vaak eerst op polaroid om de compositie, de uitlichting te laten zien."

Land was er dan ook al vroeg op gebeten om de mogelijkheden van zijn technologie te tonen. Hij had al even vroeg door dat fotografie in de VS als kunstvorm serieus genomen werd en wilde ook zijn polaroids als 'echte' fotografie ingang doen vinden. Dus nodigde hij aan de gevierde landschapfotograaf Ansel Adams om met zijn fotofilms te werken. De beelden die hij met polaroidfilm maakten in bijvoorbeeld Yosemite Park zijn inderdaad nauwelijks verschillend van zijn overig werk. Maar Land kon niet vermijden dat Polaroid in de kunst vooral vereenzelvigd werd met de goedkope consumentenvariant.

Andy Warhol heeft met zijn Polaroid duizenden genitaliën vastgelegd. "Als iemand in de Factory binnenkwam - hij mocht er nog zo fatsoenlijk uitzien - vroeg ik altijd of hij zijn broek wilde afdoen zodat ik zijn penis en ballen kon fotograferen. Het was amusant om te zien wie dat deed en wie niet." In de jaren zeventig en tachtig nam Warhol zijn camera overal mee naartoe, en hij schoot er duchtig op los in Studio 54 of op andere feestjes in de Big Apple. Zijn societyportretten uit de jaren waren trouwens gebaseerd op zijn polaroids.

Na Warhol volgden nog illustere namen, zoals bijvoorbeeld David Hockney. Die maakten een soort tegeltableaus van Polaroids, composietbeelden opgebouwd uit tientallen verschillende polaroids. En al draaide het een beetje anders uit dan Land had gedacht, de Polaroid Corporation legde netjes een catalogus aan van al dat werk met haar technologie. Sinds eind jaren zestig heeft het bedrijf gebouwd aan zijn Polaroid Collection, die ondertussen meer dan 20.000 werken bevat. "Het bedrijf heeft ondertussen zijn archief overgelaten aan de Harvard-universiteit", zo weet Andries. "Omdat Land daar gestudeerd heeft."

Wat Polaroid helemaal een hebbeding onder kunstenaars maakte, was de SX-70, die in 1972 op de markt kwam, en die als een van de grootste klassiekers uit het gamma geldt. "Ik heb zo'n toestel ooit tweedehands gekocht", zegt fotografe Lieve Blancquaert, "en ik gebruik het heel, heel veel. Je beeld zweemt altijd naar één bepaalde kleur. Dat effect kun je niet met Photoshop bereiken. De SX-70 moet je ook nog met de hand scherp stellen en je kunt licht en donker ermee manipuleren, wat je met latere versies vaak niet kon." Blancquaert publiceerde trouwens erotische polaroids in het recentste nummer van Tickl Magazine. "En in mijn volgende boek met Annemie Struyf - nee, ik weet nog niet wanneer dat zal verschijnen - zijn mijn foto's voornamelijk polaroids. Ik neem ook trouwens graag polaroids op vakantie, heel tof met de kinderen: je kunt zo onderweg je expo's maken. Ik denk altijd dat ik er ooit nog eens een echte expo mee ga maken maar dat komt er maar nooit van.

Een artiest van bij ons die bekend is om zijn polaroidgebruik is Luc Tuymans. Het Muhka in Antwerpen organiseerde vorig jaar nog de expo I don't get it, die de polaroid als metafoor hanteerde van het beeld dat niet gefinaliseerd is. "Polaroids zijn een onderdeel van hoe ik tot beelden kom", zegt Tuymans vanuit New York. Wat hem er onder meer aan fascineert is "dat je telkens een ander beeld krijgt. Het is niet iets dat je zomaar verschillende keren kunt produceren. Ik vind het eigenlijk ook geen foto, het is meer een beeld dat is gemaakt door vloeistof, het ontwikkelt zich ook op een manier die je kunt zien, je bent getuige van hoe het tot stand komt." Tuymans schonk trouwens 1.060 polaroids aan het Muhka, beelden die vaak als basis voor zijn schilderijen dienen. "Ik ben er op een gegeven moment, zo rond 1995 mee beginnen werken. Ik had voor de expo Heimat de Vlaamse leeuwenvlag geschilderd en wilde daar snel een beeld van hebben. Natuurlijk is het heel spijtig dat zo'n schoon medium verdwijnt. Maar dan vinden we wel een andere oplossing."

Waar het medium wel nog veelvuldig gebruikt wordt, is de site Polanoid.net. Daar staan momenteel al meer dan 100.000 zulke snapshots. Een van de mensen daarachter, Florian Kaps, blijkt niet alleen betrokken bij Tickl, hij houdt zich ook bezig met de website unsaleable.com. Wie geen afscheid kan nemen van de Polaroids kan daar terecht voor al zijn benodigdheden. "Wij verzamelen bijvoorbeeld SX-70-toestellen over de hele wereld, we herstellen die en verkopen ze, met garantie. Voor een origineel toestel uit 1972 betaal je bij ons nu zo'n 250 euro."

Unsaleable liet zelfs in samenwerking met Polaroid speciaal de SX-70 Blendfilm ontwikkelen. "Al hebben ze daar ook de productie van gestopt." Het nieuws komt voor Kaps in elk geval niet als een verrassing. "De laatste twee, drie jaar stopten ze met de productie van een heel pak soorten film. We wisten dat het slechts een kwestie van tijd zou zijn."

Polaroid zegt dat het zeker nog genoeg instantfilm voorziet opdat alle klanten toekomen tot minstens volgend jaar, maar mensen als Kaps leggen er voorlopig het bijltje niet bij neer. "We zoeken overal ter wereld nog stocks. En dan zullen we wel zien." Polaroid wil in elk geval licenties aan andere producenten geven voor diehard liefhebbers zoals Kaps. "Zelf kunnen we dat in elk geval niet doen, daarvoor is de productie te ingewikkeld. En verder zijn er voorlopig vooral geruchten. Afwachten dus."

Publiek is er in elk geval wel nog voor. "De dagen dat iedereen Polaroid gebruikte zijn definitief voorbij, maar hoe moeilijker iets te krijgen, hoe meer sommige mensen het willen. De toepassingen zijn de laatste vooral artistiek, maar het aantal liefhebbers blijft daarin wel groeien. Het verschil met vroeger is dat je nu door de schaarste wel twee keer nadenkt voor je afdrukt. De kleuren en karakteristieken waren vroeger misschien een nadeel, nu maken ze Polaroid zo uniek dat het nog wel een tijdje zal meegaan."

Tickl is verkrijgbaar op selecte adressen in Leuven, Gent, Antwerpen en Brussel, alle info op www.tickl-magazine.com.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234