Woensdag 27/10/2021

Het Einde der Tijden

Hoewel hij nu en dan taaie theologische kost door de strot van de lezer duwt, verlucht hij zijn relaas met talloze anekdoten

De Reformatie in beeld

In Reformatie onderzoekt Diarmaid McCulloch niet alleen wat Maarten Luther en de andere religieuze en wereldlijke kopstukken bekokstoofden, maar evenzeer wat de Reformatie voor de gewone burger heeft betekend. Veranderde zijn seksleven? Kregen vrouwen meer kansen? Nam de persoonlijke vrijheid toe of af?

Diarmaid McCulloch

Reformatie

Oorspronkelijke titel: Reformation. Europe's House Divided 1490-1700

Vertaald door Huub Stegeman

Standaard Uitgeverij/Spectrum, Antwerpen/Utrecht, 832 p., 49,95 euro.

Twee eeuwen bloedvergieten. Dat was de balans die Europa in 1700 opmaakte toen de godsdienstoorlogen eindelijk stopten en katholieken en protestanten hun zwaard in de schede terugstaken. Waarom werd het continent zo lang door religieus geweld geteisterd? Wie stak de lont aan het vuur van de Reformatie? Hoe verliep de Contrareformatie? Kunnen we lessen trekken uit de rampspoed die ons continent toen trof? Het zijn slechts enkele van de vele cruciale vragen die Diarmaid McCulloch in Reformatie stelt. Niets was zo ingewikkeld en verwarrend als de strijd tussen de christenen onderling. McCulloch overziet het slagveld met het oog van een strateeg. Eerst een uitgebreid aftasten van de voorgeschiedenis, standpunten en argumenten, dan een even zorgvuldige analyse van de conflicten en ten slotte een conclusie.

McCulloch is een begenadigd verteller. Hoewel hij nu en dan taaie theologische kost door de strot van de lezer duwt, verlucht hij zijn relaas met talloze sprekende verhalen en anekdoten. Bovendien kruidt hij alles met Engelse ironie.

Is humor voor een thema als de Reformatie wel op zijn plaats? Moet een gerenommeerd historicus niet vanzelfsprekend humorloos zijn als hij de neutraliteit in de ideologische controverse tussen de strijdende partijen wil bewaren? Hoewel McCulloch de Reformatie in 1700 laat eindigen, heeft hij heel scherpe opvattingen over de erfenis ervan. Het is precies die opinie die hem in staat stelt om met een kritische en soms oneerbiedige blik zowel de Reformatie als de implicaties ervan te onderzoeken.

Waarom had Maarten Luther succes? Rome was niet zo corrupt en inefficiënt als de protestanten beweerden. Ook de meeste gelovigen waren tevreden, zelfs al waren ze op de hoogte van de wantoestanden in de kerk. Bovendien voer de kerk al eeuwenlang een koers langs ketterijen, opstanden en scheuringen en was ze, weliswaar niet ongeschonden, uit allerlei gevaarlijke avonturen gekomen. McCulloch brengt een aantal redenen aan waarom Luther slaagde waar voorgangers als John Wyclif of Jan Hus gefaald hadden. Zo verkeerde Europa in een diepe crisis. De islam bedreigde het Westen, de mensheid was in moreel verval geraakt. Het Einde der Tijden stond (alweer) voor de deur. De ideale tijd voor doemdenkers. Luther was een briljante doemdenker. Een man die snel in vuur en vlam raakte en met donderpreken de geloofsgemeente apocalyptische angst inboezemde. Een andere reden voor het succes van Luther was dat Rome te traag op het gevaar reageerde. Luther was niet meer dan een luis in de pels. Even flink schudden, en de luis zou er wel uitvallen.

Nuances kende Luther niet. Voor hem had de mens geen vrije wil. Goddelijke voorbeschikking was zijn lot. Daarom bestond het vagevuur niet. Aflaten konden de ziel niet redden. Dus was het pausschap, dat de aflatencarrousel deed draaien, corrupt en was de paus de antichrist. Daarmee was de kous af. Het was een overtuiging die geen duimbreed meer zou wijken. Niemand zou trouwens nog een duimbreed wijken. Zowel katholieken als protestanten groeven zich in hun stellingen in en begonnen aan een strijd van extreem fysiek en mentaal geweld. Het protestantisme was overigens geen monoliet. Heel spoedig ontstonden allerlei stromingen, de ene nog radicaler en haatdragender dan de andere. Op den duur wist niemand weer wie voor wat stond en waarom. De enige uitzondering in het concert van de onverdraagzaamheid was Desiderius Erasmus, bijbelvertaler en humanist. Een man met zoveel allure en invloed dat vriend en vijand hem voor zich probeerden te winnen. Erasmus gaf nooit toe. Hij was de stem van het gezond verstand. Een stem in de woestijn.

De prinsen en monarchen van de vele rijken volgden een eigen agenda. Ze beleden hun katholicisme of protestantisme al naargelang het hun goed uitkwam. Niets nieuws onder de zon natuurlijk. Hadden ze immers niet allemaal Il Principe van Niccoló Macchiavelli gelezen? Realpolitik was een kwestie van overleven. Zo deed het katholieke Frankrijk zijn uiterste best om het katholieke Habsburgse rijk voortdurend stokken in de wielen te steken. Voor kardinaal Richelieu was het immers niet meer dan logisch dat religie en politiek niet noodzakelijk hetzelfde hoefden te betekenen. Maar omdat sommige heersers voor alles de rust in eigen land wilden bewaren, ontstonden er in het door oorlog verscheurde continent enkele plaatsen waar godsdienstvrijheid oogluikend toegestaan werd. In het koninkrijk van Polen-Litouwen of in Transsylvanië bijvoorbeeld. Ook Nederland was een verlichte natie, ook al noemde de Franse historicus Dominique Colas de Verenigde Provinciën een verzameling intoleranties en dweepzuchten.

De Contrareformatie was een strijd voor de opperste autoriteit. En vermits het Westen zijn grijphanden over de rest van de bekende wereld begon uit te steken, was het ook een gevecht om de wereldsuprematie. In 1618 brak de hel pas goed los. Tot dan hadden de vechtende partijen zich beperkt tot het brandschatten van kerken en het ophangen van ketters en heksen. De Dertigjarige Oorlog was de eerste grote Europese oorlog. Hij was zo vernietigend dat hele religieuze groepen naar de koloniën in de Nieuwe Wereld vluchtten. Een cruciale ontwikkeling. Vandaag zijn het vooral de nazaten van die vaak puriteinse en streng gereformeerde kerken die opnieuw de noodklokken van het Einde der Tijden luiden. Terwijl in het oude Europa de herinnering aan de religieuze ruzies zogoed als helemaal vervaagd is, maken zich aan de overkant van de oceaan opnieuw militante bijbelfanaten (onder meer in het Witte Huis) klaar om de Apocalyps met open armen te verwelkomen.

Reformatie is een inspirerend boek. De geschiedenis van een van de meest ingrijpende hoofdstukken van Europa is niet alleen aangrijpend, maar toont ook overduidelijk aan waarom religieuze terreur het meest extreme wapen van de onmenselijkheid is en waarom het de wereld geraden is te luisteren naar de stemmen van de redelijkheid als zij zich niet opnieuw kniediep in bloed wil dompelen.

Joseph Pearce

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234