Zaterdag 28/05/2022

Het Croiset-trauma

Toen enkele weken geleden bleek dat Harry Mulisch bij wijze van Boekenweekgeschenk een verhaal had geschreven over een acteur die zijn eigen ontvoering ensceneerde, werd Freek de Jonge erg kwaad. De cabaretier ziet in het boek van Mulisch een rehabilitatie van Jules Croiset, die eind 1987 zijn kidnapping fingeerde. De Jonge veranderde zijn show voor het Boekenbal op 14 maart en verklaarde in de try-out zelfs dat het boek in de piste van Carré zou moeten worden verbrand. Blijkbaar is het Croiset-trauma meer dan twaalf jaar later nog niet geheeld. Een reconstructie.

Eric Bracke

In Amsterdam ontstaat commotie over het zogenaamde antisemitisme in de tekst van Rainer Werner Fassbinder die een groep studenten van de Amsterdamse toneelschool op de planken willen brengen. Weinigen hebben Het vuil, de stad en de dood gelezen, maar dat belet niet dat meteen protestacties worden gehouden Daarbij weet de acteur Jules Croiset (1937), zoon van de beroemde joodse toneelspeler Max Croiset, zich snel in de schijnwerpers te werken. Op de televisie is live te volgen hoe hij samen met een aantal medestanders, een gelegenheidscoalitie die zegt te spreken namens de joodse gemeenschap, de openbare voorstelling weet te verhinderen. De theatermakers besluiten met hun Fassbinder-stuk naar Rotterdam uit te wijken, waar ze op 20 november een besloten opvoering spelen voor leden van joodse organisaties, politici en mensen uit de theaterwereld. In het debat dat ondertussen in Nederland woedt, doet Jules Croiset het voorstel om de opvoering te laten voorafgaan door een solo van hemzelf en te laten volgen door een debat over theater en racisme in de samenleving. Croiset is op dat moment aan een solotournee bezig met teksten van Juvenalis, een Romeinse chroniqueur uit het begin van onze jaartelling, die nogal wat passages over discriminatie bevatten. Tot zijn grote teleurstelling wordt zijn voorstel echter afgewezen. Wanneer in Rotterdam een bommelding binnenkomt en diverse tegenstanders van de opvoering dreigbrieven ontvangen, worden alle geplande voorstellingen afgeblazen. Daar staat Croiset, beroofd van de heldenrol die hij de laatste dagen naar zich had toe getrokken.

In het Brugse cultuurcentrum De Dijk begint het publiek ongedurig te worden. Ze hebben een kaartje gekocht voor de solo-opvoering Publiek, ik ver(w)acht u, maar acteur Jules Croiset komt maar niet opdagen. Uiteindelijk wordt de voorstelling, een bloemlezing uit het werk van Multatuli, afgelast omdat de Nederlandse toneelspeler spoorloos blijkt te zijn. Bij de Brugse politie is even voordien telefonisch gemeld dat Croiset ontvoerd is. Zijn auto wordt later aangetroffen op de parking van het hotel waar hij logeerde.

In Nederland duikt Croisets vrouw Puck met haar zonen Vincent en Niels onder. Ook de kinderen van andere personen die dreigbrieven van een neonazistische organisatie hebben ontvangen, onder wie Freek de Jonge, worden op een schuiladres ondergebracht.

De politie van Charleroi meldt dat Croiset 'heelhuids en in goede gezondheid' is opgedoken. Op het politiebureau in Brugge doet de acteur om 15 uur uitgebreid zijn verhaal. Daags voordien is hij voor het Parkhotel door twee mannen en een vrouw gedwongen om in een auto met Nederlandse nummerplaat te stappen. Vandaar is hij naar de omgeving van Charleroi gebracht, waar hij onder bedreiging inkopen heeft gedaan. Vervolgens hebben zijn ontvoerders, leden van de Nederlandse Fascistische Jongerenorganisatie (NFJO), hem de ketting met de Davidster van de hals gerukt en op zijn borst een hakenkruis geschilderd. Hij moet zichzelf als nazi-slachtoffer bestempelen door op zijn arm het getal '6.000.001' te schrijven. Vastgebonden en verdoofd met de cognac die hij heeft moeten kopen, wordt hij in een rioolpijp in Marchienne-au-Pont verborgen gehouden. In de ochtend slaagt hij er na achttien uur gevangenschap in om aan zijn bewakers te ontsnappen.

De Nederlandse journalist Frits Barend, medestander in het protest tegen de opvoering van Het vuil, de stad en de dood - die eveneens met zijn gezin was ondergedoken - haalt Croiset 's avonds in Brugge op.

Croiset wordt die dag voor een optreden in Brussel verwacht. Omdat de Brugse gerechtelijke politie bij het onderzoek zoveel tegenstrijdigheden met de verklaringen van Croiset heeft vastgesteld, besluit onderzoeksrechter Berkvent de Nederlandse acteur opnieuw te ondervragen. Geconfronteerd met de vele ongerijmdheden in zijn verhaal, valt Croiset door de mand. Hij bekent dat de hele ontvoering door hem in scène is gezet en dat hij ook achter de bommelding in Rotterdam en de dreigbrieven zit.

In Nederland, waar de Amsterdamse politie al had verklaard dat de ontvoering au serieux moest worden genomen, slaat het nieuws in als een bom. De joodse gemeenschap reageert woedend en verbijsterd. De verketterde Croiset verdwijnt in de anonimiteit.

Bij de uitgeverij Thoth verschijnt het boek Met stomheid geslagen. Daarin probeert Jules Croiset in dertien brieven "op zoek te gaan naar de waarheid, mijn waarheid". Hij heeft het over een dubbele identiteitscrisis, enerzijds veroorzaakt door de twijfel die zijn vader zaaide over zijn natuurlijk vaderschap en anderzijds het gevolg van het toneelspelen dat vergt dat hij als een kameleon voortdurend de identiteit van iemand anders aanneemt. Met zijn ontvoering hoopte hij onder andere de liefde en de achting van zijn vader terug te winnen.

Voor het eerst na zijn gefingeerde ontvoering maakt Jules Croiset in de Amsterdamse Stadsschouwburg zijn wederoptreden in Nederland (In Vlaanderen staat hij al meer dan een jaar weer op de planken). Uit de vele polemieken in de pers blijkt dat de zaak nog altijd niet verteerd is.

Wanneer bekend wordt dat het boekje dat Mulisch voor de Boekenweek schreef, Het theater, de brief en de waarheid, deels geïnspireerd is op de verzonnen ontvoering van Jules Croiset, ontstaat opnieuw hevige commotie. Freek de Jonge besluit zijn conference voor het Boekenbal van 14 maart om te dopen tot 'De conferencier, het boekenweekgeschenk en de leugen'.

In Nederland sloeg het nieuws dat de ontvoering in scène was gezet, destijds in als een bom. De joodse gemeenschap reageerde woedend en verbijsterd

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234