Woensdag 02/12/2020

InterviewBart Schols en Gwendolyn Portzky

‘Het constante samenzijn stelt mensen op de proef’

Bart Schols en Gwendolyn Portzky: 'Eigenlijk had die aandacht voor mentale gezondheid er al in de eerste lockdown geweest moeten zijn.'Beeld Illias Teirlinck

Elke dag plegen drie Belgen zelfmoord. Zopas nog werd YouTuber Kastiop dood teruggevonden. Wat is de impact van corona? Wij vroegen het Bart Schols, altijd openhartig over het belang van mentaal welzijn, en suïcideprofessor Gwendolyn Portzky. 

De psycholoog en de presentator kennen elkaar al. In naam van het Vlesp, het Vlaams Expertisecentrum Suïcidepreventie, overhandigde Gwendolyn Portzky in 2019 een media-award aan Bart Schols, die het taboe op mentale kwetsbaarheid niet schuwt en met een interview in deze krant eerder dat jaar openhartig over zijn depressie en de zelfdoding van zijn moeder sprak. “Echt zot hoeveel reacties ik daarop heb gekregen”, zegt Schols. “Dat deed deugd.”

Ook klinisch psycholoog Gwendolyn Portzky, die al haar hele carrière aan de UGent onderzoek doet naar suïcidaal gedrag, is tevreden: de maatregelen die de regering vorige week afkondigde voor de nieuwe lockdown gaven blijk van meer aandacht voor het mentale welzijn van de bevolking. Er kwam geen perimeter voor individuele verplaatsingen en alleenstaanden mogen twee knuffelcontacten hebben.

GWENDOLYN PORTZKY • 45 jaar • klinisch psycholoog en professor medische psychologie aan de UGent, en leidt er ook de Eenheid voor Zelfmoord­onderzoek • directeur van het Vlaams Expertise­centrum Suïcide­­-­preventie (Vlesp)

BART SCHOLS • 46 jaar • verslaggever bij Het Journaal (VRT) • kampte na de zelfdoding van zijn moeder met een depressie en sprak daar o.a. in deze krant over • ontving namens het Vlaams Expertisecentrum Suïcidepreventie een media-award

“Eigenlijk had die aandacht voor mentale gezondheid er al in de eerste lockdown geweest moeten zijn”, zegt Portzky. “De beperking van sociale contacten heeft erin gehakt bij singles, die plots geen houvast meer hadden. Ook mensen die in een moeilijke situatie zaten qua werkzekerheid of die een eigen zaak zagen ineenstorten en plots moesten overwegen of ze personeel zouden ontslaan, hebben afgezien. Ik heb zelfstandigen in mijn praktijk gehad die moesten beslissen of ze hun huis zouden verkopen en onder zware relationele druk kwamen te staan.

“Ik zie voornamelijk suïcidale mensen, maar toch had ik de indruk dat het niet noodzakelijk slechter met hen ging. Velen hadden het gevoel dat we hier samen door moeten. Er was een gevoel van sociale cohesie. Dat had een positief effect op hun stemming en suïcidale gedachten.”

Opmerkelijk: je zou verwachten dat tijdens een crisis het aantal suïcides stijgt.

Portzky: “We hebben die cijfers nog niet – de recentste data over suïcides dateren uit 2018. Waar we wel een zicht op hebben, zijn de suïcidepogingen van spoedgevallendiensten in Vlaamse ziekenhuizen. De data tot september geven in vergelijking met dezelfde periode vorig jaar iets lagere cijfers aan. Ook internationaal zien we tot en met de zomer geen toenames.”

De sociale cohesie leek groter te zijn in het voorjaar, met elke avond een collectief ontladingsmoment om acht uur en lockdownprogramma’s op de radio. Nu is er dat niet. Moeten we dat erg vinden?

Schols: “Ik snap niet goed dat we het nu over een lockdown hebben: niet-essentiële verplaatsingen zijn toegelaten en de lijst met winkels die nog open zijn, is lang. We mogen buiten vier mensen zien en singles mogen twee knuffelcontacten hebben. Noem het dan een lockdown light.

“Eigenlijk had dit nooit mogen gebeuren. Ik vraag mij af wat erger is voor de mentale gezondheid: de korte pijn of een bandbreedte houden waarin je de teugels niet laat vieren, maar iedereen een beetje vrijheid gunt, met het risico dat we dat nog een aantal keer gaan meemaken – zoals nu.”

Duwt de coronacrisis mensen met een mentale kwetsbaarheid nog dieper de afgrond in?

Portzky: “Het is niet zo dat iedereen die het voordien moeilijk had, nu automatisch de dieperik in gaat. Wat ik nu wel meer zie en hoor is dat mensen het gevoel hebben erdoor te zitten. De druk van thuiswerk kan zwaar zijn. Het idee van ganse dagen samen te zijn, is fijn als je verliefd bent, maar de meeste relaties gedijen met enige afstand. Het constante samenzijn stelt mensen op de proef. De ene zal zich meer terugtrekken, terwijl de andere af en toe uit zijn krammen schiet. In de vorige lockdown kon je ’s avonds nog wandelingen maken. Nu is het om half zes donker en moeten we op zoek naar nieuwe copingmechanismen, manieren om hiermee om te gaan. Dat is wat deze crisis met ons doet: het vergroot onze dominante manieren om stress te verwerken erg uit.”

Bart Schols: ‘Het chatkanaal van de Zelfmoordlijn is enkel ’s avonds beschikbaar. Wat zeg je dan tegen mensen?’Beeld Illias Teirlinck

Bart, anderhalf jaar geleden getuigde u in deze krant over uw depressie en hoe u die aanpakte. Staat u tijdens de coronacrisis sterker in uw schoenen?

Schols: “De afgelopen weken en maanden waren niet gemakkelijk. Tijdens de eerste lockdown zat ik nog op medicatie en kon je naar buiten om te wandelen en te fietsen. Maar in augustus en september had ik het moeilijk, en dan kwam die corona er nog eens bij. Elke avond kom ik in het donker alleen thuis in een groot huis... Ik heb me regelmatig enorm alleen gevoeld en die eenzaamheid kwam harder binnen dan in maart en april.

“Toch denk ik dat het globaal beter gaat. Begin 2019 lag ik tegen de grond en daar is nu geen sprake van. Er is winst, en dat is niet alleen aan de medicatie te danken. Ik ga nog wekelijks naar mijn therapeut en zie om de drie weken een psychiater. Hem vroeg ik of ik terug aan de medicatie moest, maar hij vond van niet. Ik kamp met verschillende symptomen: er is verdriet over mijn verleden en tegelijk voel ik me alleen. Vroeger was vermijding mijn copingmechanisme, nu ga ik door mijn eenzaamheid en blijf ik alleen thuiskomen. Ik ga niet meer op zoek naar kortetermijnoplossingen omdat ik weet dat dat toch niet werkt.

“Het klinkt misschien raar, maar het kan fascinerend zijn om in therapie te gaan. Dat ik op mijn 46ste als afgestudeerde psycholoog nog zoveel over mezelf bijleer – niet alleen over mijn geschiedenis, maar ook over hoe ik met de dingen omga – is zo leerrijk. Ik kan het iedereen aanraden: zoek hulp, ga met een psycholoog praten.”

Stel dat u uw diepste dal in de eerste lockdown had meegemaakt, zou u dat zwaarder hebben onderuitgehaald?

Schols: “Moeilijk te zeggen. Ik heb een grote veerkracht, altijd gehad. Maar plots brak de veer en was er zelfs van werken geen sprake. In december 2018 ben ik medicatie beginnen te nemen, in maart 2019 zat ik weer te presenteren. Nu schat ik dat in als een korte periode, toen leek er geen einde aan te komen.”

Portzky: “Het wordt beter, maar in therapie zal ik dat niet snel zomaar zeggen of beloven. Pas als de patiënt het zegt, heeft het betekenis. Er komt in het leven veel op ons pad dat we moeten doorstaan, maar hoe je daarmee omgaat, kan vaak anders. Dat proberen we mensen duidelijk te maken in therapie.”

Terug naar het hier en het nu: maakt corona ons suïcidaal?

Portzky: “Niet rechtstreeks, maar de gevolgen van de coronasituatie en de maatregelen om het virus te stoppen, kunnen zo’n zware impact hebben dat het op mentaal vlak levens kan kosten. We zitten allemaal in dezelfde storm, maar de boot die de storm moet doorstaan, is verschillend: sommigen zitten op een luxejacht, anderen moeten zich behelpen met een opblaasbootje. In dat geval mag er niet veel bijkomen of het bootje slaat om. Als je kunt terugvallen op een stevig gezin of als je een job hebt die je voldoening geeft, is dat anders dan iemand die al maandenlang onzeker is op zijn werk of een bedrijfsleider die personeel moet ontslaan.

“Een dreiging die blijft hangen, is zwaarder dan door een storm gaan. Het zet ons stresssysteem continu onder hoogspanning. Dat is het langdurige effect van deze crisis en ook de reden waarom we waarschuwen voor de gevolgen op lange termijn. Uit onderzoek weten we dat de suïcidecijfers toenemen ná zware economische crisissen.”

De voorbije dagen bereikte ons het bericht over de zelfdoding van Kacper Przybylski, een populaire vlogger op YouTube die wordt neergezet als een coole gast naar wie jongeren opkeken. Bestaat het gevaar voor copycatgedrag?

Portzky: “Absoluut. Daar maken we ons zorgen over bij elke suïcide die in de media aan bod komt. Het is belangrijk dat dat op een goede manier gebeurt, zodat je mensen die het moeilijk hebben handvatten kunt aanreiken. Als er veel details over een zelfdoding verschijnen, met een methodebeschrijving en een opsomming van de moeilijkheden die de betrokkene had, als je simpele verklaringen leest voor een suïcide, dan wordt het gevaarlijk en neemt het risico op copycatgedrag toe – zeker bij mensen die al ver in het suïcidale proces zitten. Media móéten over zelfdoding berichten, het taboe op suïcide moet niet groter worden. Maar dan moeten ze ook vermelden dat je daar kunt uit raken.”

Schols: “De laatste weken en maanden voel ik dat er op dat vlak wat aan het veranderen is. Veel media zijn voorzichtiger geworden en nemen contact op met Vlesp om te weten hoe ze er genuanceerd over kunnen berichten.”

Gwendolyn Portzky: 'In Vlaanderen leeft nog altijd het absurde idee dat je alleen maar sterk bent als je het op jezelf aankunt.'Beeld Illias Teirlinck

Portzky: “Dat is ook onze perceptie. Als we nu journalisten aan de lijn krijgen, is er minder overtuigingskracht nodig dan vroeger om hen tot voorzichtigheid aan te manen. Wij proberen er iedere keer een positief-preventief verhaal van te maken: deel je gedachten, zoek connectie met anderen, zeg dat het niet goed gaat, probeer de stap naar hulp te zetten. Het is niet gemakkelijk om toe te geven dat je mentale problemen hebt – ik merk bij mijn patiënten veel schaamte. In Vlaanderen leeft nog altijd het absurde idee dat je alleen maar sterk bent als je het op jezelf aankunt.”

Helaas: de oproepen bij de Zelfmoordlijn zijn van die aard dat veel mensen vergevorderd zijn in hun zelfdodingsplannen.

Portzky: “Dat is ook het signaal dat we vanuit de ziekenhuizen krijgen. De pogingen die zij binnenkrijgen, zijn ernstiger. Dat betekent niet noodzakelijk dat mensen het zwaarder hebben, het zou erop kunnen wijzen dat ze langer wachten om hulp te zoeken. Bij suïcidepreventie wordt altijd naar experts gekeken, maar iedereen kan zijn steentje bijdragen door opmerkzaam te zijn. Wie van je vrienden of familie heeft het moeilijk? Denk daarover na en wees alert voor signalen.”

Schols: “Openheid is zo belangrijk, het is de reden waarom ik blijf praten over mentale problemen en het belang van hulp zoeken. Het valt toch niet te begrijpen dat de zelfmoordcijfers in Nederland de helft zijn van die in Vlaanderen? Uit onderzoek blijkt dat wij het nog altijd erg vinden dat onze buurman het zou weten als we naar een psychiater gaan – ook dat is een groot verschil tussen België en Nederland. Waarom kleuren de zelfdodingscijfers elk jaar rood in West-Vlaanderen?

“Voor mijn boek Zelfmoord in Vlaanderen heb ik met veel mensen gesproken en het enige geval van zelfdoding waarbij er geen signalen waren, speelde zich af in West-Vlaanderen. Er zou totaal geen gêne moeten bestaan over psychische problemen en dat daar medicatie voor bestaat. Ons lichaam bestaat uit niets anders dan organen – er is niets zoals een geest. Alles begint bij de hersenen, dat ook maar een orgaan is. Als de huishouding daar verstoord is, kun je dat perfect oplossen.”

Wat doet de coronacrisis met ons brein?

Portzky: “Corona confronteert ons met een nieuwe situatie, iets dat de voorbije generaties niet hebben meegemaakt. Het is een bedreiging en dus voelen we angst en onzekerheid. Het stresssysteem wordt geactiveerd, maar de mate waarin we dat kunnen dragen, is voor alle mensen verschillend. Sommigen ervaren een enorme drang naar autonomie en hebben het moeilijk met de opgelegde maatregelen, ook al kunnen ze die begrijpen. Maar het wringt en ze willen het uitschreeuwen, terwijl anderen dat niet hebben.”

Hoe beïnvloedt de dagelijkse berichtgeving en de vaak wurgende sfeerschepping ons geestelijk welbevinden?

Portzky: “De continue stroom aan negatieve berichten en onduidelijkheden is vreselijk. Voorspelbaarheid en beheersbaarheid zijn cruciaal als we in een stresssituatie zitten en juist die factoren ontbreken. Dat maakt het lastiger voor iedereen.”

Schols: “Waar ik zo moe van word, is dat er al sinds het voorjaar wordt gesproken over een coronabarometer, een instrument dat aangeeft hoe groot de dreiging is en welke maatregelen daaraan verbonden zijn. De barometer is klaar, maar nog niet in voege. Ik snap niet dat daar zo lang mee is getreuzeld. Zo’n instrument kan perfect ingezet worden op lokaal niveau om daarna bepaalde maatregelen te lossen, zodat de coronakaart op die plek weer groen kleurt. Dat geeft mensen perspectief, een houvast. Want op den duur weet je niet meer voor wie of voor wat je het nog doet.”

Hoe zit het met de jongeren? Volgens Ive Marx, econoom aan de UAntwerpen, is er een generatie in de maak wier leven door corona getekend zal zijn: de leerachterstand stapelt zich op, er zullen minder jobs zijn en minder carrièrekansen voor degenen die pas aan de slag zijn. Is dat niet overdreven? Zijn jongeren niet veerkrachtiger?

Portzky: “Zoveel doemdenkerij, ik zou daar toch mee oppassen. We weten niet hoelang dit zal duren en het zal tijd vragen om de economie weer op te bouwen, maar het lijkt me voorbarig om al te spreken van een verloren coronageneratie. De faculteit geneeskunde aan onze universiteit heeft studenten opgeroepen om te gaan helpen in woon-zorgcentra in de regio rond Gent.

Er hebben zich meer dan 200 studenten aangemeld, allemaal jongeren die iets zinvols willen doen en dat meenemen voor later.”

Schols: “Er zijn in de geschiedenis ergere dingen gebeurd dan een of twee jaar corona. Mijn pleegouders zijn een product van de naoorlogse generatie, zij waren 6 en 10 toen de oorlog eindigde. Die mensen hebben een succesvol leven uitgebouwd, terwijl hun vast een donker toekomstbeeld was voorgespiegeld. Ik zou wel eens willen weten waarop die doemdenkerij is gebaseerd. Ik begrijp dat het een aandachtspunt is, maar of het zo’n vaart zal lopen... In Aarschot is iemand begonnen skaters samen te brengen in kleine groepen. Mijn petekind zit in zo’n groepje en leert op een veilige manier skaten. Volgens zijn ouders zit hij nu veel minder te gamen. Dat is anekdotiek, maar het is even anekdotisch om te beweren dat er een hele generatie verloren is. Misschien komen we wel beter uit deze crisis dan hoe we erin zijn gegaan.”

Door het opschorten van jeugdbewegings­activiteiten, sport en hobby’s voor jongeren wordt veel gesproken over hun sociale isolement. Maar zijn zij niet volop geconnecteerd via games en sociale media?

Portzky: “Er bereiken mij toch schrijnende verhalen van studenten die in complete eenzaamheid op hun kot zitten en die het moeilijk hebben om contacten te leggen. We moeten zorgzaam blijven en zeker in het hoger onderwijs aandacht hebben voor de eerstejaars. Het auditorium is de uitgelezen plek om als nieuwe student contacten te leggen, maar dat gaat nu niet. De UGent heeft daarom studiecoaches en studieplekken georganiseerd. Zodra het weer kan, zal dat opnieuw opgestart worden.”

Eenzaamheid is bij een derde van de zelfdodingen een risicofactor. Het is zelfs dodelijker dan alcohol en roken. Dat is beangstigend als je weet dat de helft van de Belgen sociaal eenzaam is (minder sociale contacten hebben dan gewenst) en 40 procent zich emotioneel eenzaam (het gemis van een hechte bandnoemt.

Portzky: “Suïcide is een complex samenspel van factoren. Genetische factoren bepalen mee hoe je brein werkt, maar ook hoe je over moeilijkheden denkt, net als je probleemoplossend gedrag, en dat zijn omstandigheden die je voor een stuk zelf in de hand hebt. Connectie hebben is een cruciaal element bij zelfdoding: zodra je het gevoel hebt dat je alleen staat, wordt het gevaarlijk. U noemt het eenzaamheid, ik omschrijf het als alle verbindingen kwijt zijn, het gevoel hebben dat je los bent van alles en iedereen.”

'Slechts 6 procent van het totale gezondheidsbudget gaat naar de geestelijke gezondheidszorg. Sorry, maar dat klopt niet.'Beeld Illias Teirlinck

Schols: “De hopeloosheid van ‘het gaat niet meer veranderen’, dat is het moment waarop mensen afhaken. Als je dan bedenkt dat er plannen waren om de subsidies voor de Zelfmoordlijn terug te schroeven, dan zegt dat iets over het gebrek aan urgentie. Drie suïcides per dag: dat zijn enorm veel verloren levensjaren. Die hebben toch ook economische waarde, om het zo maar eens uit te drukken? Het zit allemaal in dezelfde hoek: er is nog altijd geen deftige terugbetaling van de psycholoog, de Zelfmoordlijn smeekt om volk. Hun chatkanaal is enkel ’s avonds beschikbaar van half zeven tot tien uur. Wat zeg je dan tegen mensen? Wacht met uw problemen en bel ons morgenvroeg?”

Portzky: “We roepen in de geestelijke gezondheidszorg al lang dat het verschil met de lichamelijke gezondheidszorg te groot is in België: slechts 6 procent van het totale gezondheidsbudget gaat naar de geestelijke gezondheidszorg. Sorry, maar dat klopt niet.

“En het zit niet alleen bij politici, ook de Vlaamse mentaliteit moet veranderen. In therapie merk ik dat veel patiënten het moeilijk hebben om basisemoties bij zichzelf te herkennen en te benoemen. Simpele vragen als ‘wat voel je?’ of ‘wat denk je?’, daar vindt men vaak moeilijk het antwoord op. Want dat leren we niet als kind op school of via de opvoeding. En dan hebben we daar later weinig of geen aandacht voor.”

Schols: “Een jaar geleden stuurde de broer van mijn biologische moeder mij een sms. Hij verbrak alle contact en meldde dat ik niet meer welkom was. Hij had mij op de radio horen vertellen over mijn depressie en de zelfmoord van mijn moeder. Haar twee broers en haar zus hadden blijkbaar onderling bedisseld dat zoiets niet kon. Ik stuurde mijn oom een berichtje terug: ‘Laten we praten.’ Ik snap dat het pijnlijk is, maar de waarheid heeft haar rechten. Sindsdien heb ik mijn familie niet meer gehoord.”

Portzky: “Volgens mij zou dat niet gebeurd zijn als je moeder aan kanker was gestorven.”

Schols: “Niet echt: de zus van mijn pleegmoeder is twee jaar geleden gestorven. ‘Foute cellen’, zo omschreef ze haar ziekte. Ook toen mijn pleegmoeder twee keer kanker kreeg, noemde ze dat zo. Ik zei: ‘Je bedoelt kanker’. Maar dat woord was taboe.”

Psychiater Damiaan Denys stelde in deze krant dat corona blootlegt hoe we ‘een bende hypersensitieve kabouters’ zijn geworden die de wereld alleen nog vanuit hun eigen perspectief kunnen zien. Volgens Denys wordt emotioneel ongemak te snel als psychisch lijden bestempeld. Hij vreest ook dat de geestelijke gezondheidszorg overbevraagd zal worden.

Schols: “Daar zit een waarheid in, maar hoe komt het dat er al twintig jaar lang elke dag drie mensen uit het leven stappen? Zijn die dan te sensitief?”

Portzky: “De geestelijke gezondheidszorg is al jaren overbevraagd. En het is eigen aan de mens dat we de wereld vanuit ons eigen perspectief zien – dat was honderd jaar geleden niet anders. Wat wel is veranderd, is dat er meer ruimte is om stil te staan bij mentale gezondheid. Maar moet je een onderscheid maken tussen zware problematieken en mensen die af en toe met iemand willen praten?

“Mijn mentor Kees van Heeringen maakt altijd de vergelijking tussen dental hygiene, die ons twee keer per jaar naar de tandarts doet gaan voor een controle, en mental hygiene. Waarom zouden we niet hetzelfde doen voor onze mentale gezondheid en af en toe langsgaan voor een controle? Er zijn mensen in mijn praktijk die zich globaal goed voelen maar die een paar keer per jaar, als het minder gaat, langskomen om af te toetsen.”

We hebben het alleen over ellende gehad. Is er aan deze crisis ook een positief randje, een silver lining?

Portzky: “Er gebeuren constant mooie dingen: hoe erg de situatie in de ziekenhuizen ook is, we kijken met ontzag en respect naar de mensen in de zorg. Ik zie artsen die een half jaar het uiterste van zichzelf geven, dan hun zomer opofferen en zelfs nu blijven gaan. Hoe mooi is het dat mensen zich zo inzetten voor een ander? En hoewel we nu ‘maar’ in een lockdown light zitten, hoop ik dat we meer uiterlijke tekenen gaan zien van hoe we hier samen door gaan raken.”

Wie met vragen zit over zelfdoding, kan terecht bij de Zelfmoordlijn op het gratis nummer 1813 en op de site www.zelfmoord1813.be.

Wie interesse heeft om er vrijwilliger te worden, kan zich kandidaat stellen via www.zelfmoord1813.be/chatvrijwilliger.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234