Zondag 17/10/2021

Het boek: een ordinair pak zeep

'Er is nu grote onzekerheid in het boekenvak, die leidt vooral tot veel geouwehoer. Er heerst een lachwekkend pessimisme, we zijn nog erger dan boeren die altijd klagen over het weer", zo liet afscheidnemend Atlas-uitgever Emile Brugman zich onlangs ontvallen in een interview met NRC Handelsblad. Brugman, die met zijn eigengereide fonds de literaire kwaliteitsnon-fictie op de kaart zette, weigert mee te stappen in het doemdenken dat om zich heen grijpt. Hij stelt wel vast: "Er zal de komende jaren een aantal uitgeverijen failliet gaan, maar je kunt je afvragen hoe erg dat is, behalve voor de mensen die daar werken."

Wat is de teneur van dat pessimisme? Meer en meer raakt ook de Nederlandse uitgeverswereld in de ijzeren greep van de commercie en dreigen moeilijker boekengenres als poëzie het onderspit te delven, zo zegt bevoorrecht waarnemer en oud-Meulenhoffuitgever Laurens van Krevelen in zijn nawoord bij De boekenbusiness. Tegelijk spreekt hij van de boekenmarkt als "een fragiel kaartenhuis". Literair agent Paul Sebes voegde daaraan toe dat de bestsellers de barre staat van de boekenmarkt lang hebben gecamoufleerd. Reorganisaties, faillissementen, ontslagen en afslankingen zijn aan de orde van de dag. Alle pijlen worden inderdaad gericht op de Kluuns, Esther Verhoefs en Paulo Coelho's van deze wereld. Ooit financierden die verkoopklappers mee de moeilijker genres, maar dat pad wordt nu verlaten. Onafhankelijke uitgevers krijgen het moeilijker om hun waar te slijten. Er wordt zwaar ingezet op marketing en publiciteit, wat dan weer ten koste gaat van de zorg voor het manuscript. Bovendien is de boekhandel niet happig om moeilijk verkoopbare boeken in te slaan. De boekenwereld dreigt louter een amusementsindustrie te worden. Volgens Van Krevelen is dat het gevolg van Angelsaksische marketingprincipes.

Wie bezorgd is om al deze tendensen, zal munitie genoeg vinden in het exposé van de 76-jarige gereputeerde Amerikaanse uitgever André Schiffrin. Tien jaar na verschijning in de VS duikt zijn spraakmakende boek nu ook in het Nederlands op, nadat het al vertalingen in 29 landen kreeg. De boekenbusiness, met de nogal alarmerende ondertitel Hoe het grote geld het boekenvak en het lezen heeft veranderd, is Schiffrins "professionele biografie als uitgever", waarin hij betoogt dat de boekenindustrie zich volkomen heeft overgeleverd aan de lokroep van de commercie. Met alle nefaste gevolgen van dien. Hij leidt dat af uit zijn eigen parcours bij het respectabele Pantheon Books, imprint van Random House, waar hij in 1961 aan het hoofd kwam te staan en Europese auteurs en filosofen binnenloodste als Günter Grass, Marguerite Duras, Michel Foucault en Simone de Beauvoir. Maar in 1990, dertig jaar later, wierpen hij en zijn medewerkers de handdoek in de ring. Omdat ze in het nauw waren gereden door de nieuwe bonzen bij Random House, die niet zo'n hoge dunk op hadden van Schiffrins intellectuele speeltuin. Het ontslag van Schiffrin veroorzaakte een schokgolf in de Amerikaanse uitgeversbranche. Bij wijze van revanche zette hij de onafhankelijke uitgeverij The New Press op, waar hij weer zijn ziel in kon leggen. Zodoende wordt De boekenbusiness haast een geschiedenis van het Amerikaanse uitgeverswezen in een notendop, waarbij Schiffrin kwistig met feitelijke gegevens, jaartallen en titels strooit. Soms badend in een wat gecoiffeerde nostalgie, een andere keer schuimbekkend van woede. Maar met kennis van zaken én een behartenswaardig sérieux.

Recht op weerwerk

Ideeën verspreiden is belangrijker dan winst maken. Met deze hooggestemde overtuiging heeft Schiffrin altijd het uitgeversvak bedreven. Schiffrin is een Amerikaan met Europese roots en dat kruidt zijn literaire preferenties, gestoeld op een linkse politieke overtuiging, zijn affiniteit met tradities en zijn intellectuele Jood-zijn. Bovendien is hij een telg uit een uitgeversgeslacht. Zijn vader, de Russische Jood Jacques Schiffrin, richtte in Frankrijk ooit de fameuze Bibliothèque de la Pléiade op, die later een onderkomen vond bij Gallimard. Maar de Duitse bezetting in 1940 dwong Schiffrin tot een exodus naar de VS - André was toen amper zes jaar. Daar engageerde hij zich bij Pantheon Books, samen met het Duitse uitgeverskoppel Kurt en Helen Wolff.

"Ik ging er als kind van een uitgever absoluut niet vanuit dat het ouderlijk bedrijf automatisch in mijn handen over zou gaan", stelt Schiffrin vast. Maar dat hij zich behaaglijk voelde in de literaire kringen waarin zijn vader zich bewoog, kan hij moeilijk wegstoppen. Pantheon Books nam boeken op in zijn fonds omdat ze van groot cultureel belang waren. Al hadden ze soms grote mazzel. Zo drukten ze Doctor Zjivago van Boris Pasternak in 4.000 exemplaren. Kort daarna ontving Pasternak de Nobelprijs en sleten ze er zes miljoen exemplaren van.

Op zijn zesentwintigste werd André Schiffrin zelf aangezocht om bij Pantheon Books aan de slag te gaan. Hij kreeg als het ware carte blanche om een fonds naar zijn smaak op te bouwen. Random House, dat Pantheon intussen in handen had, zag er geen graten in, het ging zelfs prat op 'het vleugje cachet' dat het imprint gaf. Schiffrin publiceerde het werk van Michel Foucault, 'oral history'-schrijver Studs Terkel, de marxistische historicus Eric Hobsbawm, Noam Chomsky of de Britse psychoanalyticus Ronald Laing. Schiffrin ging graag in de contramine. Hij vond dat Amerika recht had op weerwerk tegen het 'rechtse conservatisme'. Prestige en commercieel succes gingen toen nog hand in hand.

Vanaf de jaren tachtig keerde het tij voor Schiffrin. Het politieke boek was op zijn retour, 'substantiële' titels werden bedreigd omdat ze de verkooprata niet meer haalden. Werd hij aanvankelijk nog de hand boven het hoofd gehouden door de nieuwe Random House CEO Bob Bernstein, toen de Italiaanse bankier Alberto Vitale aan het roer kwam, stevende Schiffrin op een open conflict af. Vitale ging er prat op dat hij amper las, in zijn bureau stonden geen boeken maar foto's van zijn jacht. En het was zonneklaar dat Random House niet langer bereid was om de minder goed draaiende fondsen én de intellectuele paradepaardjes te laten financieren door bestsellers. De woede spat van de pagina's wanneer Schiffrin deze episode evoceert, die tot zijn opstappen leidde. Schiffrin zag er een teken aan de wand in. Boeken als ideeënverspreiders zijn essentieel in een goed functionerende democratie. Dus moet je uitkijken om marketingprincipes blindelings toe te passen op een cultuurproduct als het boek, zo betoogt hij. En: "Uitgeven werd ooit beschouwd als een chic beroep: de uitgever was een heer. Vandaag de dag lopen de salarissen van uitgevers in de miljoenen."

Welke lessen trekt Schiffrin uit zijn turbulente uitgeversleven? Schrijvers moeten veel vaker kiezen voor een onafhankelijke, zelfbewuste uitgever en de concerns links laten liggen. Schiffrin demonstreert het op oudere leeftijd zélf met zijn eigen vehikel The New Press. En hij legt zijn hoop bij lezers die daar ook voor opteren. Hij haalt tal van voorbeelden aan dat het wél mogelijk is, zoals Dalkey Archive Press, dat nogal wat vertalingen van Nederlandse literatuur brengt. Meer oog voor diversiteit. Voor tegendraadse boeken. Net daarom zouden recensenten volop aandacht moeten besteden aan wat kleine uitgevers serveren (maar dan moeten ze daar nog wel de ruimte voor hebben). Misschien zit er muziek in meer overheidssteun voor onafhankelijke uitgevers, bepleit Schiffrin. En er is de rol van de boekhandels, die "boeken in steeds rapper tempo retour sturen". De omloopsnelheid van het boek is pijnlijk hoog. Daarom ziet Schiffrin heil in een (lange) houdbaarheidsdatum op een boek, zoals op een pak melk of yoghurt. Maar kan de boekhandel het zelf nog redden tegen de discountketens of de internetverkoop?

Zeker dwarrelt er een ouderwets vleugje cultuurpessimisme door De boekenbusiness. Maar dat belet niet dat de hoogst integere Schiffrin spijkers met koppen slaat over de risico's van een puur winstgedreven boekenbranche.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234