Dinsdag 02/06/2020

Het Boek der Jaren

Orde, tijdverlies en de kalender

Rond deze jaarwisseling - die lukraak tot 'eeuw- en millenniumwende' werd gepromoveerd - zullen de tellingen, de overgangen en de verschillende kalenders ons om de oren spatten. Wie zich wil wapenen tegen valse beweringen kan neuzen in het boek The Calender, een overzicht van 6.000 jaar tijdsmeting (in de loop waarvan het jaar een halve minuut korter is geworden).

Wanneer is de mens begonnen met het meten van de tijd? In de Dordogne, in het plaatsje Le Placard, hebben archeologen een 13.000 jaar oud arendsbot gevonden, waarop streepjes waren aangebracht, die zouden kunnen verwijzen naar de maanstanden. Er bestaat uiteraard onenigheid over het bot, waren de streepjes niet gewoon bedoeld ter versiering?

Heel lang hebben beschavingen naar de maan gekeken om de tijd te tellen. De Egyptenaren hebben als eerste de zon voor hun meetwerk gebruikt, en legden zo ook de eerste datum in de geschiedenis vast: het jaar 4236 (min of meer, want zo precies ging het er nu ook niet aan toe) vóór onze tijdrekening.

Niet toevallig hervormde Julius Caesar kort na zijn verblijf in Egypte de Romeinse kalender.

Gewapend met de Egypische uitvinding van het schrikkeljaar, riep Julius Caesar een 'ultiem jaar van verwarring uit', dat de kalender op orde moest brengen. Dat jaar van verwarring - 46 voor onze jaartelling - telde 445 dagen en het bracht, zoals voorspeld, het rijk in verwarring. Toestemming werd gevraagd om extra belastingen te heffen, scheepsverbindingen liepen fout, gevangenisstraffen werden betwist.

Op 1 januari van het jaar min 45 kon Rome dan wel bogen op een van 's werelds meest precieze kalenders.

Julius noemde een maand naar zichzelf. Zijn opvolger Augustus wou niet voor hem onderdoen. Hij liet zijn eigen maand tot 31 dagen uitrekken, met een dag die bij februari werd weggehaald.

Met de komst van de barbaren hield de tijd, of in ieder geval de tijdrekening, op: de verwarring was zo groot dat in sommige jaren Pasen twee keer gevierd werd. Althans dat werd beweerd, bij gebrek aan tijdsberekening kan men ook hiervan niet zeker zijn. De tijd werd gelukkig in andere continenten, in de Arabische regio en in India of China, wel bijgehouden.

Mettertijd kroop Europa uit zijn tijdloosheid. Onze huidige kalender werd vastgelegd in 1582, onder paus Gregorius XIII die, zoals Caesar, een verward jaar oplegde. Na 4 oktober 1582 werden tien dagen geschrapt en volgde 15 oktober. In Frankfurt leidde deze hervorming tot rellen. Mensen vonden dat de paus hen had bestolen, anderen vreesden dat de heiligen tegen de ommezwaai van dagen zouden protesteren. In Vlaanderen wachtte men met de tiendagssprong tot 21 december, waardoor dit deel van de wereld Kerstmis misliep. De protestantse gebieden volgden veel later, en de ortodoxe helemaal niet.

Intussen domineert deze kalender, geïntroduceerd door Julius Caeser, en bijgeschaafd door de entourage van paus Gregorius, de wereld. Zelfs China nam hem in 1949 over.

Hij is niet perfect. Jaarlijks verschilt hij 25,9 seconden van het zonnejaar. Tegen het jaar 4909 zal hij één dag op het zonnejaar voorlopen.

Rudi Rotthier

The Calender. David Ewing Duncan. Fourth Estate, 1999. Paperback. 7 pond.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234