Woensdag 18/09/2019

Het bloedrode Britse wereldrijk

Sinds de 'wind der verandering' zo'n halve eeuw geleden de laatste resten van het Britse wereldrijk wegblies, bleef het lang stil rond die omstreden brok geschiedenis. Maar de laatste tijd wordt plotseling weer driftig gediscussieerd en gepubliceerd over plus- en minpunten van het rijk waar de zon nooit onderging. Met Richard Gotts Britain's Empire als recentste voorbeeld.

De discussie over het 'roemrijke' koloniale verleden van Engeland werd op gang getrokken door een paar bekende Britten, die terugblikkend vooral positieve zaken ontwaarden. Historicus Niall Ferguson verzekerde dat "geen enkele organisatie meer heeft gedaan dan het Britse rijk om westerse normen zoals wet, orde en goed bestuur wereldwijd in te voeren". Voor Newsnight-tv-ster Jeremy Paxman danken "Britten aan dat rijk hun gevoel van eigenheid en hun argwaan tegenover continentaal Europa". En ook premier Cameron gaf tijdens het jongste partijcongres blijk van heimwee naar de tijd toen Groot-Britannië nog heerste over de zeeën (en vooral over grote stukken land).

Ierland

Van die lofzangen maakt Richard Gott, wiens politieke overtuiging we kennen uit boeken over Cuba en Hugo Chávez, brandhout in Britain's Empire. Voor hem was dat wereldrijk "de vrucht van militaire verovering en brutale oorlogen, compleet met fysieke en culturele uitroeiing", en staan de wandaden van Dzjengis Khan of Atilla de Hun op één lijn met wat zich afspeelde in de gekoloniseerde landen, die "rood waren gekleurd op de landkaart en bloedrood op het terrein".

Dat bloed werd vergoten door de hoofdrolspelers, schrijft hij in een boek dat "geen geschiedenis wil zijn van het Britse rijk, maar wel van de mensen die niet wilden meedoen aan dat project". In Afrika, in Azië, in Amerika en zelfs in Europa. Want geen enkele kolonie, aldus Gott, zorgde voor zo veel problemen als het door "wilden" bewoonde Ierse eiland met zijn eeuwenlange kringloop van rebellie en repressie.

De bezetting van Ierland vormde voor de auteur trouwens de blauwdruk voor de bloederige vestiging van kolonies op andere continenten, toegespitst op het 'tweede Britse rijk', de periode tussen 1750 en het begin van het einde, zo'n eeuw later. Bijzonder gedetailleerd en gedreven door tastbare verontwaardiging beschrijft hij de vele vormen van verzet. Slavenrevoltes zoals in het Caribisch gebied. Moslimrebellieën op het Indische subcontinent - een van de gebieden waar de Britse raj het felst werd bestreden. Opstanden van de Xhosa, de Zoeloes en de Ndebele in Zuid-Afrika - een van de landen trouwens waar de blanke kolonisten (in dit geval de Boeren) zelf in opstand kwamen tegen het Britse gezag. Want net als in Australië, Nieuw-Zeeland, Canada en Rhodesië ontpopten ook hier blanken die in hun vaderland onderdrukt waren zich in die kolonies zelf tot onderdrukkers én tot rebellen.

Die 'witte' opstanden bleken trouwens vaak succesvoller dan het verzet van de autochtone bevolking. Denk maar aan Noord-Amerika, waar blanke settlers bereikten wat eerdere indiaanse rebellen niet was gelukt: ze verdreven de Britten en stichtten hun Verenigde Staten.

Ook revisionisten kunnen die lange lijst met bewijsbare wandaden niet loochenen, al wijzen ze er natuurlijk op dat de Belgische koning Leopold II het in zijn privédomein Congo nog veel bonter maakte, en doen ze nostalgisch over het Gemenebest, waar het voormalige moederland en de ex-kolonies zo nu en dan bijeenkomen onder het motto 'zand erover'.

Onbetwistbaar is ook dat het grootste koloniale rijk sinds Rome een wel heel zware erfenis nalaat. Want het rijk waar de zon nooit onderging mag dan niet meer bestaan, decennia na de formele afsluiting van het tijdperk smeulen of woeden in dat gebied nog altijd brandhaarden en wordt er nog steeds bloed vergoten.

War on terror

Dat is bijvoorbeeld het geval op het Indische subcontinent, waar het haastige vertrek van de Britse raj uitmondde in een gewelddadige opdeling met twee rivaliserende kernmachten, die al herhaaldelijk botsten - één daarvan het zwalpende, islamitische Pakistan. Of in Palestina, dat sinds het vertrek van de Britten uitgroeide tot het hardnekkigste, gevaarlijkste conflict op deze aardbol.

Tot slot gaat het op voor twee landen waar de 'war on terror' met grote middelen werd en nog wordt gevoerd. In Irak, dat pas na de Eerste Wereldoorlog werd 'ingelijfd' en al snel onafhankelijk werd, maar dat na 9/11 een zoveelste Britse invasie moest ondergaan. En in Afghanistan, waar het Britse leger nog nooit een oorlog kon winnen en ook ditmaal met de staart tussen de benen zal moeten vertrekken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234