Donderdag 24/06/2021

'Het beste wat ik ooit heb gemaakt'

Dick Matena heeft tal van verstrippingen van Nederlandse meesterwerken op zijn naam staan. Het begon met 'De avonden'. Maar het zonet verschenen 'Kees de jongen' omschrijft hij zelf als zijn magnum opus.

Een van de weinige eversellers van de Nederlandse literatuur, kopt de achterflap van de net geen 500 pagina's tellende striproman Kees de jongen. Bij onze noorderburen gingen honderdduizenden exemplaren van deze klassieker van Theo Thijssen (1879-1943) over de toonbank, terwijl ook de verfilming uit 2003 er niemand onberoerd liet. Een van de fans van het eerste uur was Dick Matena (69). "Kees de jongen was zo'n boek dat ouders in de jaren vijftig en zestig aan hun kinderen voorlazen. Mijn vader gaf het me toen ik een jaar of twaalf was. Het is geen kinderboek, maar je kunt je als kind, en wellicht ook als ouder, ontzettend goed identificeren met de hoofdfiguur. Thijssen is erin geslaagd een jongetje te creëren zoals we op die leeftijd allemaal wel wilden zijn: op alle mogelijke manieren beroemd worden en verliefd zijn op het mooiste meisje van de klas. Nu eens is Kees een groot schermer, dan weer redt hij iemand van de verdrinkingsdood. Die fantasieën lopen als een rode draad door het hele boek. Heerlijk."

Je blijft volharden in de integrale verstripping. Iedere letter, iedere komma die Thijssen aan het papier toevertrouwde, werd door jou gerespecteerd en geïntegreerd. Waarom eigenlijk?

"Ik ben ermee begonnen uit liefde voor de auteur en voor boeken waar ik iets mee heb. Makkelijk is het niet, het is zelfs vreselijk ingewikkeld. Er is na mij nog steeds niemand aan begonnen. Het zou kunnen dat men dat niet nodig vindt, maar het zou wel leuk zijn als iemand het ging proberen, al is het maar om te beseffen hoe moeilijk het is. Ik heb soms de indruk dat men denkt dat ik alleen maar een boek overschrijf en er plaatjes bij teken. Dat is natuurlijk niet zo. De vormgeving, om toch maar zeker alle tekst erin kwijt te kunnen, kostte me alleen al negen maanden, en toen stond er nog geen enkele tekening op.

"Sommige mensen vinden het enkel leuk als het bewerkt wordt door iemand die er een eigen draai aan geeft. Onzin. Ik geef aan mijn tekeningen ook een eigen draai. Ik lever tekeningen die in het hele boek nergens beschreven worden. Ik voeg ook toe, en misschien wijk ik er nog wat van af ook. Maar het is geen gemakzucht om het zo te doen.

"Nu ja, het is begonnen uit respect voor Reves De avonden. Toen ik daaraan begon, wist ik niet of ik het zou voltooien. Wat nadien gebeurde, heb ik nooit voorzien. Maar één ding stond vast: ik zou de tekst voor honderd procent onaangeroerd laten. Dit was literatuur waarmee je niet kon rotzooien. Lukte dat niet, dan zou ik het niet verder tekenen. Mijn methode heeft nu wel bestaansrecht. Kan ik dat zo niet meer doen, dan hou ik de literaire verstripping voor bekeken. De schrijvers vinden het ook leuk. Ik heb de laatste tien jaar bij hen meer respect verworven dan ik bij stripmakers ooit had. Die roepen dat wat ik aflever geen strip is. Die teneur in de stripwereld leeft. In de literaire wereld is dat anders."

Soms denk ik: de stripwereld is bang voor nieuwe dingen.

"Natuurlijk is dat zo. De gangbare strip bestaat bij gratie van het conservatisme. Bekende stripfiguren blijven bijvoorbeeld maar dezelfde kleedjes dragen. Ze veranderen nooit, want dat zou de lezers op het verkeerde been zetten. Mijn God, de wereld verging toen Kuifje een spijkerbroek aangemeten kreeg. Dat moet je natuurlijk niet doen, want het hoort bij die strip. Maar daardoor is het een wat sektarische scene.

"En dan dat geouwehoer over graphic novels. Het is beslist niet makkelijker een goede strip als Kuifje of Robbedoes te maken dan een graphic novel met een zogenaamde driedubbele bodem en wat boodschappen erin. Maar het is ook weer niet zo dat de mensen die een graphic novel maken of kopen minder sektarisch zijn. Het is een beetje de tunnelvisie van mensen die zich richten op een bepaalde discipline. Dat heb je zowel in de film- als in de literaire scene, hoor. Als mensen alleen daarin geïnteresseerd zijn, en alle andere dingen van daaruit bekijken, dan denken ze dan ze enorm vooruitstrevend zijn terwijl ze eigenlijk vooral conservatief zijn.

"Kijk, ik blijf die integrale verstripping een toevoeging vinden. Ik heb één ding in dit vak gedaan dat er nog niet was, en daardoor het vak verrijkt. Goed, er zijn nadien op de traditionele manier een hoop bewerkingen van literatuur gepubliceerd, maar niemand deed het op mijn manier. Het feit dat ik iets heb toegevoegd blijft onderbelicht. Kijk hoe ik deur van de Nederlandse literaire uitgevers opende voor stripwerk. Wel, dat heb ik gedaan en niemand anders. Ook dat wordt nauwelijks of schoorvoetend toegegeven.

"Uitgeverij Oog & Blik zit nu bij De Bezige Bij en ze lopen er rond alsof hen dat allemaal rechtmatig toekomt. Sorry, zonder mijn De avonden hadden ze er nooit gezeten. Dat is prima hoor; hoe beter het met de strip of literaire strip gaat, hoe liever. Maar ik zou wel eens willen lezen wat ook letterlijk in de brochure van De Bezige Bij stond: dat zij dankzij mijn De avonden Oog & Blik hebben aangetrokken. Die mensen lopen me voorbij zonder me zelfs te groeten. Kijk, daar word ik boos over.

"Ach ja, er worden natuurlijk prachtige graphic novels gemaakt - Willy Linthout en Judith Vanistendael zijn fantastisch - maar er zit een hoop bagger tussen."

In de tijd van De avonden hoopte je dat lezers door de strip het boek opnieuw zouden ontdekken. Gebeurde dat ook?

"Men heeft vooral tegen mij gezegd dat meer mensen De avonden zouden lezen. Op scholen, bijvoorbeeld. Dat heb ik toen in twijfel getrokken. Dat doe ik nog steeds. Kijk, De avonden is mijn favoriete Nederlandstalige boek. Prachtig geschreven, maar wel erg onsympathiek. Mijn bewerking maakt het niet sympathieker. Het is ook geen bestseller waarvan er honderdduizenden over de toonbank zijn gegaan. Veel mensen zeiden: leuk wat jij ermee gedaan hebt, maar het blijft een rotboek. Marten Toonder zei het me zo zelfs letterlijk. In het onderwijs wordt er wel wat meer gedaan, maar Reves partner Joop Schafthuizen maakte bezwaar omdat hij niet wilde dat het origineel te veel weggedrukt zou worden. Tja, het origineel blijft natuurlijk overeind. Ik maakte het ook niet om die reden."

Heb je nooit heimwee naar de strips die je vroeger maakte? De kleurenstrips, de dierenstrips, de sciencefiction...

"Nee, echt niet. Ik ben eigenlijk nooit een gewone stripmaker geweest, zat nooit in het kamp van Oog & Blik of hun graphic novel-auteurs. Ik zat altijd ergens tussenin. Voor de gewone strip was ik te lusteloos en had ik het iets te hoog in mijn bol. Ik wilde dat mijn vak, dat ik bloedserieus neem, iets meer aanzien kreeg. Niet voor mezelf, maar omdat ik het een mooi vak vind.

"Rond mijn dertigste ben ik wel degelijk dingen gaan maken die ook pretentie hadden, zoals Mythen of verhalen die ik voor Amerika en Frankrijk maakte. Dat waren ook geen gewone strips. Maar ze hadden ook weer niet genoeg pretentie om bij de ivoren toren te horen, terwijl ze te veel pretentie hadden om bij de gewone strip aan te sluiten. Dat is een hele rare periode in mijn leven waar ik ontzettend veel weerstand ondervond vanuit verschillende kampen. Ik kijk er met plezier op terug, maar het moet niet herhaald worden.

"Ach, weet je, ik ben nooit geschikt geweest voor de gewone strip. Ik ben te ironisch en sarcastisch voor kinderen. Ik geloof wel in wat ik nu doe, en in die Mythen ook wel. Maar in die kinderverhalen... (denkt na) Je moet onbewust iets meedragen als Vandersteen of Hergé. Niet dat dat kinderen zijn, zoals ze altijd roepen. Maar er zit iets in hen dat kinderen aanspreekt. Dat is hun succes. Dat heb ik niet. En datgene wat een echte kunstenaar in zich heeft, namelijk zichzelf heel erg serieus nemen en alle onzin die ze maken fantastisch vinden, heb ik ook weer niet."

Terug naar Kees: je vertelde me laatst dat dit een boek was zoals je altijd al had willen maken. Waarom?

"Onderweg merkte ik dat er iets in het boek was geslopen dat ik niet eens kan benoemen, maar dat ik nog nooit in een boek had kunnen overbrengen. Dit is het allereerste boek waarin ik alle ironie, sarcasme en gevoelens samenbracht, terwijl ik bleef relativeren. Nou ja, in wezen is het allemaal onzin wat ik doe, maar dat ben ik door Kees op de een of andere manier gaan inzien. Misschien door het onderwerp of door een persoonlijke verandering - ouder worden en anders in het leven staan. Dat heeft niets te maken met de kwaliteit van de tekeningen of tekst, maar met een toevallige, ongecontroleerde samenloop van omstandigheden.

"Het is voor het eerst dat ik iets maakte dat compact is en een stille dood sterft wanneer je het uit elkaar haalt. En natuurlijk: eindelijk heeft men naar me geluisterd: ik heb het papier en formaat gekregen dat ik wilde. Ik hou van dikke boeken. Bij De avonden duurde het vijf jaar eer ik het kon herlezen, Kees de jongen kan ik nu al met plezier en zonder ergernis doorbladeren."

Waarom niets eens een verstripping van een klassieker die zowel in Vlaanderen als Nederland bekend is?

"Het gaat me niet om wat populair is, maar om wat ik leuk vind. Moderne schrijvers? Pff, voor mij is belangrijk dat ik het werk op jonge leeftijd gekend heb, zo tussen mijn vijftiende en zeventiende. Dat is de periode waarin je het meest geraakt wordt door muziek, schilderkunst en literatuur, waarin je ontdekt wie je bent. Kijk, wat ik doe is erg arbeidsintensief. Ik wil dan ook boeken uitkiezen met dat beetje extra. Een zweem van nostalgie is een belangrijke factor. Mijn volgende project, een bewerking van een oud theaterstuk van Harry Mulisch, heeft dat ingrediënt. Anders krijg ik zo'n project niet voor elkaar. Ik heb hier drie jaar aan gewerkt. Dat red je niet als je iets gewoon mooi vindt en het voor het geld doet. Natuurlijk wil ik er hopen geld mee verdienen, maar dat kan nooit de reden zijn."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234