Dinsdag 13/04/2021

Guernica

Het belangrijkste schilderij van Spanje wordt tachtig

Guernica in het Reina Sofia museum in Madrid. Beeld AP
Guernica in het Reina Sofia museum in Madrid.Beeld AP

Tachtig jaar geleden maakte Picasso Guernica, over de Spaanse Burgeroorlog. In Madrid is nu te zien wat hij ervóór en erná deed. Volgens de samenstellers was de kunstenaar al langer bezig met oorlogsleed.

Guernica, het grote icoon van de 20ste eeuw, van de pijn en vernietiging van oorlog: precies tachtig jaar geleden schilderde Pablo Picasso zijn beroemdste werk. Maar wat deed hij daarvoor, en wat daarna? Een expositie in het Museo Reina Sofía in Madrid laat de weg zien die de Spaanse schilder aflegde naar Guernica.

Een belangrijker schilderij dan Guernica is er voor Spanje niet. Picasso verbeeldt de horror van dat eerste bombardement op onschuldige burgers, tijdens de Spaanse Burgeroorlog. De Baskische stad werd in 1937 gebombardeerd door de Duitsers, bondgenoten van de latere dictator Franco.

Wie deze gruwelen ziet, snapt dat de oorlogswond Spanje bleef tekenen, gedurende de hele vorige eeuw en tot de dag van vandaag. Guernica, dat sinds 1992 in het Reina Sofía hangt, is tegenwoordig het meest bezochte schilderij van het land. Het museum trok vorig jaar 3,6 miljoen bezoekers - méér dan het Museo del Prado, en dat in het jaar van de grote tentoonstelling over Jeroen Bosch.

Het museum voor moderne kunst brengt tot september een groots eerbetoon aan het schilderij en zijn schilder. Guernica is waar het altijd is, maar is nu omringd door 180 verwante kunstwerken. Uit de hele wereld werden schilderijen naar Madrid gehaald. Ook haalde het museum alle schetsen die Picasso maakte voor het schilderij uit de opslag.

La Reve, een minder politiek werk van Picasso Beeld -
La Reve, een minder politiek werk van PicassoBeeld -

De ontwerpers van de tentoonstelling, het Engels-Amerikaanse echtpaar Timothy J. Clark en Anne Wagner betogen dat het startpunt van Guernica ruim een decennium eerder ligt. De schilder zou al in de jaren vóór Guernica de ingrediënten op tafel hebben gelegd waaruit hij later zijn extract van het menselijk lijden zou trekken.

Het begint vrolijk en zorgeloos in de jaren twintig, met kubistische werken. Mandolines en gitaren, een fruitschaal of een schilderspalet. Altijd binnen, in de beschutte omgeving van een kamer.

Maar dan, twaalf jaar voor Guernica, neemt Picasso's kunst een radicale wending. Plotseling komt het geweld, de angst en de pijn de schilderijen binnen. Het keerpunt wordt gevormd door De drie danseressen, het schilderij dat Picasso zelf zijn beste vond, beter dan Guernica. "Het is realistischer", vond hij.

Pablo Picasso Beeld Gjon Mili / Getty
Pablo PicassoBeeld Gjon Mili / Getty

"Mogelijk begint Picasso dan de Eerste Wereldoorlog te verwerken", denkt Clark. Daarna volgen er portretten van vrouwen, allemaal met verwrongen gezichten, nauwelijks herkenbaar als menselijke wezens. Het zijn die vrouwen die terechtkomen in Guernica. Zijn ze echt willoze slachtoffers? Niet volgens Anne Wagner. Zij ziet wapens in de borsten van de vrouwen. Maar dat past niet bij de rol die Picasso vrouwen tot dan toe heeft toegedicht. Wat ook opvalt: binnen is het niet meer veilig. Die beschermde wereld met gitaren en hooguit een briesje dat de gordijnen laat opwaaien, wordt ruw doorbroken door vuur en verwoesting. Het is niet eens duidelijk of Guernica zich binnen of buiten afspeelt.

In Madrid blijkt ook dat Guernica op een belangrijk punt verschilt van de eerdere Picasso's. Het is een van de weinige schilderijen die getuigen van maatschappelijk engagement. Zelf zei Picasso ook dat hij zich meer interesseerde in thema's als geboorte, zwangerschap, lijden, het liefdespaar, de dood, rebellie, misschien de kus.

Ondertussen vervulde Guernica zijn maatschappelijke rol. Het schilderij ging op reis over de wereld, met als doel geld op te halen voor Spaanse vluchtelingen. Picasso verordonneerde dat het pas terug mocht naar Spanje bij het aanbreken van de democratie. Dat gebeurde in 1981. Ook dat maakt dit schilderij voor Spanje zo belangrijk: de terugkeer van de Guernica symboliseerde het einde aan het geweld en de onderdrukking die het land een groot deel van de eeuw in zijn greep had gehouden.

Picasso's Path to Guernica, Pity and Terror, t/m 4/9, Museo Reina Sofia, Madrid.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234