Zondag 20/10/2019

Raketverdrag

Het akkoord dat in 1987 het einde van de Koude Oorlog inluidde, is niet meer

Amerikaanse militairen voor een ballistische Pershing II-raket in Duitsland. Beeld Hollandse Hoogte

De afspraak uit 1987 tussen de VS en Rusland om middellangeafstandsraketten in de ban te doen, bestaat vanaf vandaag niet meer, met alle risico’s van dien. Maar een wereld zónder INF-verdrag baart voorlopig minder zorgen dan een wereld mét klimaatverandering.  

Op deze 2de augustus begint er iets nieuws: een wereld zonder INF-verdrag. NAVO-chef Stoltenberg waarschuwt al maanden voor deze dag en maant iedereen zich erop voor te bereiden. Als een gezagvoerder van een vliegtuig die de passagiers verzoekt de stoelriemen aan te doen vanwege een naderend onweer. Het publiek reageert eerder gelaten dan gealarmeerd.

Sinds vorig najaar wordt er al gesproken over het einde van het INF-verdrag. Vrijdag wordt dat een feit als de Amerikaanse president Donald Trump zich, zoals aangekondigd, uit het akkoord terugtrekt omdat zijn Russische tegenspeler Poetin weigert te stoppen met wat het Westen beschouwt als een schending van het verdrag. Exit verbod op alle vanaf land te lanceren nucleaire en conventionele middellangeafstandsraketten (bereik tussen de 500 en 5.500 kilometer).

Het akkoord riep in 1987 een halt toe aan de kernwapenwedloop in Europa en luidde het einde van de Koude Oorlog in. De angst is nu dat een wereld zonder INF-verdrag een wereld wordt die op herhaling gaat. Met een nieuwe wapenrace, nieuwe spanningen tussen landen, nieuwe onrust onder de Europese bevolking. Alleen is van dat alles nog niet veel te merken.

Zoals het er nu naar uitziet, zal het net iets anders lopen dan in de jaren tachtig. De dynamiek van de tijd blijkt telkens weer zo krachtig dat voorzichtig moet worden omgegaan met het idee dat iets zich in onversneden vorm kan herhalen, of het nu de jaren dertig betreft of de Koude Oorlog. Omstandigheden veranderen meestal genoeg om te voorkomen dat het verleden zich kopieert.

Klimaatverandering

Velen voelen dat blijkbaar aan, gezien de lauwe reacties het afgelopen jaar op de kroniek van de aankondigde dood van het kernwapenakkoord. Een wereld zónder INF-verdrag baart vooralsnog minder zorgen dan een wereld mét klimaatverandering. Nieuwe tijden, nieuwe zorgen. Ook lijken velen murw gebeukt door alles wat verandert. Door populisten als Trump en de brexiteers, de opkomst van China en de provocaties van autocraten als Poetin en Erdogan zijn al zoveel heilige huisjes uit de naoorlogse internationale orde gesneuveld dat het einde van een ontwapeningsakkoord daar ook nog wel bij kan.

De kans is niet groot dat de straten van de Europese steden weer zullen vollopen met demonstranten die bezorgd zijn over het nucleaire gevaar. Destijds reageerde de NAVO op de dreiging van de Sovjet-Russische SS-20-raket met de stationering van 572 nieuwe kernraketten om het afschrikkingsevenwicht te herstellen. Nu is er de Russische SSC-8-raket die zorgen baart, maar die Moskou niet wenst te ontmantelen hoewel die volgens de NAVO verboden is onder het INF-akkoord. Daarom breekt Trump met het verdrag. De NAVO zal ook reageren, maar wat zij niet van plan is te doen zoals Stoltenberg steeds zegt, is zelf nieuwe kernraketten op land te plaatsen. Zij zit niet te springen om een nieuwe kernwapenrace op Europees grondgebied en een mogelijke wederopstanding van de vredesbeweging.

Ingrediënten voor herhaling

Op zich zijn alle ingrediënten voor een herhalingsoefening aanwezig: de NAVO ziet een Russische raketdreiging en komt om de afschrikking in stand te houden met een antwoord, maar de uitkomst is dus anders. De geschiedenis neemt een ander pad. Gelukkig wel, meent een hoge NAVO-militair, denkend aan alle spanningen in de jaren tachtig, niet alleen met Moskou maar ook tussen de NAVO-landen onderling en tussen regeringen en bevolking. “Nederland en Duitsland hebben nog steeds een trauma van die tijd”, zegt hij.

Men doet het liever anders nu, het is zoals gezegd de werking van de tijd. Vroeger leunde de NAVO sterk op kernwapens, omdat Sovjet-Rusland een overwicht had op het gebied van de conventionele (niet-nucleaire) strijdkrachten. Tegenwoordig zijn de rollen omgedraaid, is de NAVO op dit vlak de meerdere, wat verklaart waarom Stoltenberg kan benadrukken dat men er niet op uit is alles wat Rusland doet te ‘spiegelen’. Tegenover elke Russische raket hoeft niet een eigen raket te worden gezet.

Kan iedereen daarom rustig gaan slapen? Nee. De ondergang van een ontwapeningsakkoord is nooit goed. Kernwapens blijven, hoewel sterk in aantal gereduceerd sinds de jaren negentig, helse machines met een ongekend vernietigingspotentieel. Bovendien bestaat het risico dat tegelijk met het INF-akkoord het hele concept van de wapenbeheersing ten onder gaat. Uitgerekend in een tijd dat de technologische revolutie ook op militair gebied zo snel gaat dat de wapenwedlopen zich aaneenrijgen. Cyberwapens, hypersone wapens, laserwapens, autonome wapens, ruimtewapens – het is bijna niet meer bij te houden voor de geregelde bezoeker van het NAVO-hoofdkwartier. Een nieuw bezoek, een nieuwe wapenrace.

Onderdelen van de Pershing II-raket gaan in 1988 vanuit Duitsland terug naar de VS volgens het INF-verdrag van een jaar eerder. Beeld Hollandse Hoogte

Groeiende rivaliteit

Dit schreeuwt om regels en afspraken, maar juist die zijn niet populair in dit tijdperk van groeiende rivaliteit tussen de grote mogendheden geleid door machthebbers die zichzelf en hun land op de eerste plaats stellen. Multilaterale samenwerkingsverbanden en verdragen wankelen of vallen om. De SSC-8 is een serieuze dreiging. De waarschuwingstijd is heel kort, de raket is volgens Stoltenberg in staat “in enige minuten” Europese steden te bereiken. Het is ook een politiek wapen: de middellangeafstandsraket bedreigt alleen de Europeanen en niet de Amerikanen. In crises kan dat ertoe leiden dat Europa eerder dan de Amerikanen genegen zal zijn tegemoet te komen aan Moskou. Ontkoppeling heet dat. Het hoeft niet zo te gaan, maar het kan wel. Voor Poetin is alleen al het creëren van die onzekerheid voldoende.

Hij weet dat de NAVO conventioneel superieur is. Daarom wil hij af van wapenbeheersingsverdragen als het INF-akkoord, hij stelt er ‘ambiguïteit’ voor in de plaats, zegt een NAVO-bron. Dubbelzinnigheid moet ertoe leiden dat de ander niet goed weet wat hij aan je heeft en daarom voorzichtig wordt, je niet durft te trotseren, ook al is die militair de sterkere.

Helemaal terug naar de oude tijd gaat Europa niet na het wegvallen van het INF-akkoord, maar de nieuwe tijd heeft ook zo zijn griezelige kanten. Want een wereld zonder INF-verdrag is een wereld vol rivaliteit maar zonder rem.

De Russische SSC-8-raket

De NAVO zegt dat de Russische SSC-8-raket een bereik heeft tussen de 500 en 5.500 kilometer en dus verboden is onder het INF-verdrag. Zij bestrijdt de bewering van Moskou dat de kruisraket een reikwijdte heeft van 480 kilometer. De NAVO is het eens met Trump dat het geen zin heeft een verdrag te handhaven dat niet wordt nageleefd.

Als antwoord op de SSC-8 wordt niet gedacht aan het stationeren van nieuwe kernraketten op land. Dat is volgens een hoge NAVO-militair tegenwoordig helemaal niet meer nodig. Het bereik van moderne wapensystemen is zoveel groter geworden dat ze ook buiten Europa kunnen worden opgesteld, aan boord van schepen of bommenwerpers. Het antwoord hoeft ook niet per se nucleair te zijn: de precisie en vuurkracht van conventionele wapens zijn zo sterk toegenomen dat die al behoorlijk afschrikken. Daarnaast is er de sterk verbeterde antirakettechnologie, waarmee militaire eenheden en bevolkingscentra kunnen worden beschermd tegen de SSC-8.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234