Zaterdag 16/01/2021

Het adieu van boekenpaus Pivot

'Televisie is niets anders dan een wreedaardig monster op zoek naar vers vlees', zei de beroemde Franse presentator Bernard Pivot ooit. Achtentwintig jaar lang presenteerde hij een boekenmagazine dat wekelijks tot vijf miljoen kijkers aan de buis kluisterde. Toen de top van France 2 over geld en kijkcijfers begon te morren, wist hij hoe laat het was: tijd om op te krassen.

Brussel / Eigen berichtgeving

Jeroen de Preter

Vijf mensen die over boeken kletsen, het lijkt de ideale formule om de kijker te verjagen. Tenzij de presentator Bernard Pivot heet. Dat de Franse boekenmagazines Ouvrez les guillemets ('73 tot '74), Apostrophes ('75 to '90) en Bouillon de Culture wekelijks enkele miljoenen kijkers lokten, heeft veel, zo niet alles met zijn persoonlijkheid te maken. Zijn eruditie, zijn charme, zijn gevoel voor humor en zijn zin voor entertainment maakten hem zowel bij het grote publiek als in het literaire milieu buitengewoon geliefd.

Bijna dertig jaar lang nodigde Pivot, "de man die zijn volk leerde lezen", wekelijks een vijftal auteurs uit om over eigen werk en dat van collega's te palaveren. Het effect op de verkoop van hun boeken was telkens enorm. Een boek dat de zegen kreeg van Pivot, klom meestal onmiddellijk naar de top van de bestsellerlijsten.

Uitnodigingen van Pivot werden dan ook, op een enkele uitzondering na, door niemand geweigerd. Umberto Eco, Milan Kundera, Vladimir Nabokov, Hugo Claus, Dario Fo, José Saramago, Aleksandr Solzjenitsyn, Norman Mailer, Hella Haasse, Arthur Miller, Günter Grass, de dalai lama en - dit jaar nog - Gao Xingjian, de gastenlijst van Pivot is er een om u tegen te zeggen. Nog gretiger dan schrijvers gingen politici op zijn uitnodigingen in. Zo zat Valéry Giscard d'Estaing ooit in Apostrophes om over De Maupassant te praten, en kreeg François Mitterrand meermaals de kans om in een programma van Pivot zijn liefde voor de literatuur te belijden.

Hoewel het er bij Pivot in de regel zeer beschaafd aan toe ging, zat de presentator nooit verlegen om een aardige stunt. Toen hij zijn publiek aanraadde om onmiddellijk An Ice-Cream War van William Boyd te gaan kopen, beloofde hij elke teleurgestelde lezer het boek terug te betalen. An Ice-Cream War werd in Frankrijk een grote bestseller. Ooit liep een uitzending van Apostrophes uit de hand toen Charles Bukowski - stoned en dronken - de vrouwelijke gasten te lijf ging.

Pivot ging er prat op dat hij alle werken die hij besprak ook gelezen had. Dat leidde aan het eind van de jaren tachtig tot een heuse leesindigestie. Apostrophes werd afgevoerd, maar nog geen jaar later opgevolgd door Bouillon de Culture, een programma waarin Pivot regelmatig uitstapjes maakte naar film, muziek en beeldende kunst.

Volgende week vrijdag gaat de laatste Bouillon de Culture de ether in. De top van France 2 gaf vorig jaar al te kennen dat het programma te veel kostte en te weinig kijkers trok. Hoewel het bestuur garandeerde dat het programma nog tot eind 2001 in zijn huidige vorm mocht blijven bestaan, besloot Pivot de eer aan zichzelf te houden. "Ik heb, 27 jaar, elke week, een uitzending aan boeken kunnen wijden. Ik heb unieke ervaringen opgedaan, maar het heeft weinig zin om daar nog eens een jaar mee door te gaan", vertelde hij aan Le Monde. "En bovendien: als je ouder wordt, heb je de neiging om alleen nog de schrijvers te volgen die je zelf ontdekte en lanceerde. Ik betrap mezelf erop dat ik de jongere generatie niet meer zo volg."

France 2 heeft Pivot inmiddels uitgenodigd om een maandelijks programma te presenteren over een onderwerp naar keuze. Pivot heeft nog geen beslissing genomen, al staat wel vast dat het geen remake van zijn vorige programma's zal zijn.

Het vertrek van Pivot is voor zijn Nederlandse collega Michaël Zeeman, de flamboyante presentator van Zeeman met boeken, geen reden tot groot verdriet. "Ik heb veel respect voor Pivot", vertelt hij aan De Morgen. "Maar het is niet het programma dat ik zou willen maken. Pivot geniet bewondering omdat hij zo'n lieve, charmante heer is. Zijn manier van presenteren zou ervoor gezorgd hebben dat ook de bakker en de slager George Steiner zijn gaan lezen. Of de bakker en de slager daar beter van geworden zijn, is een andere vraag. (lacht) De Franse keuken gaat er in elk geval zienderogen op achteruit. Mijn punt is dat Pivot vertrekt vanuit een achterhaald cultureel ideaal. Hij is een heraut van de Franse traditie. Zijn programma's waren nooit verrassend en altijd volstrekt kritiekloos. Ik herinner me een interview met Marguerite Yourcenar. De bewondering droop eraf.

"Waar ik wel jaloers op ben is de functie die literatuur in Frankrijk heeft. Literatuur zit daar veel dieper in de cultuur geworteld. Er kan in Frankrijk geen bank geopend worden of iemand begint een dichter te citeren." En daarom is er op de Franse openbare omroep wel plaats voor een boekenprogramma? "Ja. Onder meer. Daar komt nog bij dat de Vlaamse en Nederlandse culturele elite als de dood is om voor elitair te worden versleten. Dat is bijzonder jammer, want literatuur functioneert al een twintigtal jaar wel degelijk op grote schaal. Wij hebben tegenwoordig enkele tientallen auteurs die niet alleen van hun pen leven, maar er ook rijk van worden. Dat was voor '75 niet zo." Met andere woorden: de tijden zijn meer dan ooit rijp voor een boekenprogramma. "Juist. Kijk naar de kranten. De Morgen, De Standaard, de Volkskrant en de NRC hebben allemaal een dikke boekenbijlage. Ik denk niet dat de directies in die bijlagen zouden investeren als er geen belangstelling voor was."

Dorian Van der Brempt, de kersverse directeur van de Vereniging ter Bevordering van het Vlaamse Boekwezen (VBVB), is een onvoorwaardelijke fan van Bernard Pivot. "Hij paart intelligentie aan generositeit. Hij laat zijn gasten maximaal aan bod komen, zonder dat hij zijn scherpte als interviewer verliest."

Van der Brempt sprak onlangs met enkele VRT-kopstukken over "het boek en de televisie". Zijn pleidooi voor een Vlaams Bouillon de Culture viel bij de openbare omroep in dovemansoren. "Men antwoordde mij dat de kijkcijfers van Pivot, geëxtrapoleerd naar Vlaanderen, onvoldoende zijn." Van der Brempt wil zich daar niet bij neerleggen. "Ik blijf ervoor vechten. De VRT is het aan zichzelf verplicht."

Het moeilijke huwelijk tussen literatuur en televisie

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234