Maandag 29/11/2021

Interview

Hervé Falciani, de man achter Swiss Leaks: "Het lek heeft levens gered"

Hervé Falciani. Beeld REUTERS
Hervé Falciani.Beeld REUTERS

In februari onthulde Swiss Leaks de namen van meer dan 100.000 klanten van de Zwitserse tak van vermogensbeheerder HSBC Private Bank die met de hulp van de bank systematisch belasting ontweken. Achter het massale lek zit één man, die sindsdien in Zwitserland publieke vijand nummer één is: Hervé Falciani.

Hervé Falciani (43) is op zijn hoede wanneer we hem contacteren. Een interview? Ja, dat kan, maar dan alleen via Skype. Sinds de Zwitserse autoriteiten de voormalige IT-specialist bij HSBC eind vorig jaar aanklaagden voor industriële spionage en het schenden van het bankgeheim, is hij voortvluchtig.

In sommige landen krijgt hij lijfwachten. In andere, waaronder België, is de kans groot dat hij aan Zwitserland overgeleverd wordt. De lijfwachten zijn geen overbodige luxe, zegt Falciani. Er zijn mensen die hem liever dood dan levend zien. In 2012 vluchtte hij van Frankrijk naar Spanje omdat zijn leven in gevaar was. In Barcelona liet hij zich oppakken, zodat hij beschermd was. Spanje leverde hem niet uit, omdat hij hielp bij het opsporen van fraudeurs.

Falciani reist vandaag van de ene plek naar de andere om aan zijn achtervolgers te ontsnappen. Af en toe vermomt hij zich. Waar hij zich bevindt wanneer we hem skypen, zegt hij liever niet. "Ik moet mezelf beschermen."

Het verhaal begint voor Falciani op 22 december 2008. Op die dag arresteert de Zwitserse politie hem op verdenking van het stelen van klantengegevens van zijn werkgever, HSBC Private Bank Zwitserland. Hij zou die gegevens onder een alias hebben proberen te verkopen aan een bank in Libanon. Die bank waarschuwt de Zwitserse Associatie van Bankiers. De Zwitserse politie laat hem na zijn arrestatie in 2008 vrij op voorwaarde dat hij terugkeert voor verdere ondervraging.

Falciani bedankt door met zijn gezin richting Frankrijk te vluchten. Daar begint hij met het ophalen van al eerder verzamelde gegevens van zeer welstellende klanten van zijn werkgever die offshore-rekeningen gebruiken om geld te verstoppen voor de fiscus. Hij bezorgt de Franse fiscus vier dvd's met klanteninformatie van HSBC.

In de documenten staan namen van meer dan 100.000 klanten uit 203 landen, waaronder ook die van meer dan 3.000 Belgische klanten. Op de lijst staan beroemdheden als David Bowie, Joan Collins, Phil Collins, Paul Bocuse, John Malkovich en Michael Schumacher, maar ook industriëlen, politici, smokkelaars en criminelen. Er duiken zelfs namen van Al Qaida-financiers op. Het is het grootste lek van bankgegevens ooit.

Falciani speelt de gegevens door aan Frankrijk en andere landen. Frankrijk speelt de Belgische informatie in 2010 door aan ons land. In november 2014 stelt Brussels onderzoeksrechter Michel Claise HSBC Private Bank Zwitserland officieel in verdenking van georganiseerde fiscale fraude, witwassen, criminele organisatie en het onwettig uitoefenen van het beroep van financieel tussenpersoon.

Via de Franse autoriteiten komen de gegevens in handen van het internationaal consortium voor onderzoeksjournalistiek ICIJ, dat in februari 2015 uitpakt met het Swiss Leaks-dossier. Maar rond Falciani blijven twijfels hangen. Is hij een ordinaire dief of een klokkenluider die gedegouteerd was door wat hij ontdekte? De officiële aanklacht die het Zwitserse parket eind vorig jaar uitvaardigde, suggereert dat hij het eerste is: een dief, die louter om opportunistische redenen klokkenluider werd. Het parket wijst erop dat Falciani op geen enkele manier gebruikgemaakt heeft van de klokkenluidersmogelijkheden die er op dat moment bestonden bij de Zwitserse tak van HSBC.

Onzin, zegt Falciani via Skype. "In Zwitserland is er een regel die werknemers verbiedt hun werkgever aan te geven. Om een job te vinden, heb je een aanbevelingsbrief van je vorige werkgever nodig. Zwijgen is de regel. Ik denk dat mijn daden daarentegen voor zich spreken. Ik heb veel opgeofferd, dat mag duidelijk zijn."

U werkte zeven jaar voor de bank, van 2001 tot 2008. Hoe bent u er achter gekomen wat er allemaal fout liep?
Falciani: "Ik werkte er als systeemingenieur. Eerst in Monaco, waar ik opgroeide, daarna in Genève. Ik wilde de controle op de activiteiten verbeteren en de klanten- en rekeninggegevens beter beschermen. Ik begon met een upgrade van de beveiligingssoftware. Maar ik ondervond weerstand. Ik werkte samen met anderen in een groep die 'change the bank' heette, dat vanuit HSBC UK op poten gezet werd. Maar dat ging in tegen een andere groep 'Run the bank', die wilde werken zonder gemonitord te worden."

"Het was een strijd binnen de bank, waar de buitenwereld niets van af wist. En het was duidelijk wat de inzet was: vergaande belastingoptimalisatie, met onder meer offshore-rekeningen en geld uit schimmige constructies. Vanaf toen ben ik beginnen kijken naar alternatieven buiten de bank. Ik moest alleen zorgen dat ik harde bewijzen had. Daar ben ik me vanaf toen beginnen mee bezighouden."

Hoe bent u aan de klantengegevens geraakt?
"Ik kon als IT'er niet aan die gegevens. Ik heb die gekregen van mensen binnen de bank, die evenzeer gekant waren tegen de praktijken van HSBC. Ik heb die informatie ter beschikking gesteld aan belastingadministraties en justities van verschillende landen. Ik wou vermijden dat het spaak zou lopen bij één land. Ik heb ze doorgespeeld aan de Verenigde Staten, Frankrijk, Italië en andere."

Van hoeveel mensen binnen de bank kreeg u hulp?
"Dat zeg ik niet. Ik wil die mensen beschermen. Ik kan alleen zeggen dat de bank er zoveel mogelijk voor zorgde dat iedereen niet verder keek dan het scherm waar hij op werkte. De bank werd opgesplitst in zoveel mogelijk afdelingen die niet van elkaar wisten wat ze deden. Voor mij was het anders: ik moest alle systemen kennen om te weten wat voor een effect een verandering zou kunnen hebben. Ik heb ook hulp gekregen van buitenaf, van advocaten, agenten en mensen van inlichtingendiensten. Ik moest opletten hoe en aan wie ik de gegevens doorspeelde."

Welke reactie kreeg u bij de landen die u contacteerde?
"Dat verschilde erg van land tot land. In Frankrijk verwees het gerecht me door naar de belastingdienst. Ze hadden me ook kunnen aanhouden, maar ze deden het niet. Daar was ik blij om. In de VS heb ik samengewerkt met de inlichtingendiensten. In sommige landen is er helemaal geen reactie gekomen. In België is er een serieuze aanklacht gekomen tegen HSBC. Dat was goed."

Wat is uw motief om die data bekend te maken?
"Ik zag domme dingen gebeuren, ik had geen keus. (stilte)"

Volgens de Zwitserse autoriteiten en HSBC probeerde u de gegevens te verkopen aan banken in Libanon, onder een andere naam.
"Ik heb geprobeerd om een vergoeding te krijgen voor wat ik deed. Ik heb geen probleem om dat toe te geven. Ik deed dat om mezelf te beschermen. Ik vind het heel jammer dat dat niet makkelijker kan, en dat er daarvoor op Europees niveau niets voorzien is. Er is geen enkele juridische bescherming. Terwijl je heel veel opofferingen moet doen als je zoiets begint. Familiaal, persoonlijk, professioneel, en financieel. Hoe meer compensatie mensen krijgen om de justitie te helpen, hoe meer druk komt er op zij die frauderen."

null Beeld AFP
Beeld AFP

Waarvan leeft u nu?
"Ik heb twee maanden gewerkt als wetenschappelijk onderzoeker bij IT-onderzoeksinstelling INRA, maar nu ben ik werkloos. Ik leef van een uitkering. Ik leg me meer en meer toe op intélligence économique, het vergaren van economische informatie. Vooral over fiscaliteit, omdat belastingontwijking momenteel het grootste maatschappelijke probleem is. Ik wil een soort burgerbeweging starten die zich daar mee bezighoudt."

Waar loopt het volgens u mis bij HSBC? Hoe kan het dat criminelen en zelfs financiers van Al Qaida er zo makkelijk hun weg vinden?
"Er is geen controle op wat er gebeurt. En op de financiële wereld tout court. Een beheerder van een beleggingsportefeuille werkt bij HSBC zonder controle. Hij moet alle potentiële risico's melden aan de bank, maar niemand ziet er op toe of dat ook effectief gebeurt. De beheerders genoten de steun van de bank en signaleerden onregelmatigheden niet."

U hebt uw steun verleend aan de linkse Spaanse protestpartij Podemos, die u hielp bij het uittekenen van maatregelen tegen belastingontwijking. Hebt u politieke ambities?
"Mijn enige ambitie is het bijstaan van politieke partijen over economische en fiscale thema's. Ik wil samenwerken met partijen die een kat een kat noemen als het over belastingontwijking gaat. Een politiek mandaat interesseert me niet, het uittekenen van een strategie wel. Ik hoop vooral dat mensen inzien dat de ontsporingen bij banken veroorzaakt zijn door het feit dat winst voor hen prioritair is. Maar banken zijn niet zomaar een onderneming als een andere, dat heeft de kredietcrisis glashelder duidelijk gemaakt. Het moment is gekomen om met de banken te onderhandelen over de rol die ze spelen in de samenleving."

Met wie werkt u momenteel samen?
"Op dit moment vooral met partijen in Spanje en Italië. Maar ik spreek ook met Belgische politici. Ik zeg niet wie, ik laat het aan hen over om daarover te communiceren."

undefined

Denkt u dat de huidige politici voldoende bereid zijn om zaken te veranderen?
"(zucht) Ik kijk ernaar als een analist. Als er echt onderzoek gedaan wordt naar de wanpraktijken die blootgelegd zijn, zal dat het fiscale beleid in heel veel landen radicaal in vraag stellen. Het beleid dat de meeste politici zelf mee uitgetekend hebben. Kijk naar het verleden van Jean-Claude Juncker, voorzitter van de Europese Commissie. Hij was de verantwoordelijke voor de vergaande rulings die Luxemburg met multinationals afsloot. In Spanje zijn de namen van 705 politici naar boven gekomen die een buitenlandse rekening hadden. Veel meer woorden moet je daar niet aan vuilmaken."

Is er iets veranderd bij de banken?
"Ja, ze geven vandaag duidelijk hun band aan met de politiek. Voorheen was dat niet zo. Je ziet HSBC dreigen met een verhuis als de regering vasthoudt aan de veranderingen die ze in de financiële wereld wil doorvoeren. In Spanje noemden ze Podemos een gevaar voor het land. De financiële wereld doet steeds meer politieke uitspraken."

null Beeld GETTY
Beeld GETTY

Welke conclusie trekt u daaruit?
"Behalve dat politiek en financiële wereld met elkaar verstrengeld zijn, toont het heel duidelijk dat economie geen exacte wetenschap is, zoals velen ons willen laten geloven. Dat is een van de grootste misverstanden die er bestaan. Economen en bankiers hebben geen adequate politieke antwoorden. Ze hebben alleen antwoorden die overeenkomen met commerciële belangen. Het is kiezen: of technocratie of democratie."

Is uw avontuur voor niets geweest, als er al bij al zo weinig veranderd is?
"O nee. Verschillende landen kunnen miljoenen euro's recupereren. Miljoenen die staan voor scholen en ziekenhuizen, voor levens die gered zijn. Dat is op zich al heel erg de moeite. En de politieke actie is nog niet voorbij. Ik hoop mee te kunnen helpen aan politieke verandering. Ik hoop vooral dat fraudebestrijders inzien dat offshore-constructies nooit door één bank alleen opgezet worden. Banken werken met elkaar samen, verdelen taken en transacties onder elkaar. Banken gebruiken daarvoor dezelfde tussenstations."

Hebt u op dit moment nog contact met ex-collega's bij HSBC?
"Daar kan ik niets over zeggen. We krijgen nog steeds informatie van mensen, maar we zouden er nog veel meer kunnen krijgen als er een betere bescherming zou zijn. Zonder die bescherming willen veel mensen er niet aan beginnen."

Komen er nog onthullingen?
"Ja, er komen zeker nog onthullingen. Swiss Leaks was maar het topje van de ijsberg. Maar er is tijd nodig om er mee naar buiten te komen. Alles moet honderd procent kloppen, zodat HSBC of andere banken niets kunnen weerleggen. Zoals het nu ook is gebeurd. Het gaat vooral over de tussenpersonen en tussenstations waar banken gebruik van maken. Niet alleen HSBC, alle banken."

Is België daar ook bij betrokken?
"Uiteraard, ook in België komen er nieuwe onthullingen. Kijk naar de tussenpersonen die HSBC bij jullie gebruiken. Daar zal het over gaan. Maar we zijn al het materiaal nu aan het verzamelen. De timing waarmee we er naar buiten komen, is ook belangrijk. Maar misschien kunnen we tegen het eind van het jaar al met iets nieuws komen."

null Beeld EPA
Beeld EPA
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234