Zondag 11/04/2021

Herman Koch bedrijft satire op het scherp van de snee in 'Het diner'

undefined

Met het mes op tafel

In Het diner brengt Herman Koch twee keurige echtparen rond de tafel van een eersteklasrestaurant. Een tijdlang cirkelen ze rond de hete brij maar daarna gaan de remmen los. Koch serveert in Het diner literaire slapstick op hoog niveau, vol succulente passages waarin het moderne leven te kijk staat.

'Ik heb mezelf mijn hele leven erop betrapt dat ik gebeurtenissen aandik. Een sausje eroverheen giet. Anekdoten zo versieren dat het mooie verhaaltjes worden. Dat moet te maken hebben met de angst dat ik een leven leid waarin eigenlijk niks gebeurt - hoewel iedereen zegt: je doet toch leuke dingen", zo vatte Herman Koch (°1953) ooit in Vrij Nederland droogkomisch zijn neiging tot fabuleren samen. Die eigenschap kan in de barre werkelijkheid weleens tot misverstanden leiden, maar voor een schrijver en televisiemaker mag ze zonder meer een godsgeschenk heten.

Herman Koch is vooral bekend als leverancier van absurde humorsalvo's in Jiskefet, een programma waarvoor menige Nederlander vijftien jaar lang zijn agenda dichtspijkerde. Maar in 2005 werd het typetjes- en sketchenkabinet, met onder meer de legendarische Lullo's en Debiteuren Crediteuren, voorgoed gesloten. Toch bleef Koch intussen als schrijver actief, omdat, zo zegt hij, humor en schrijven uiteindelijk uit dezelfde bron voortkomen.

Even leek het alsof Koch na zijn debuut Red ons, Maria Montanelli (1989) ook tot de voorhoede van de Nederlandse letteren zou oprukken. Dat gebeurde niet, omdat zijn vakkundige romans als Odessa Star en Denken aan Bruce Kennedy telkens tussen twee stoelen leken te tuimelen. Koch kan weliswaar prima uit de voeten met een plot, weet hoe hij de lezer aan de praat moet houden en beheerst de geplogenheden van de zedenschets - zeker ook in zijn satirische Volkskrant-columns en verhalenbundels als Schrijven en drinken - maar echt memorabel waren zijn boeken zelden. En blijkbaar volstaat televisiebekendheid dan toch niet altijd om je romans blindelings te slijten.

Tantaluskwelling

Je zou voor minder met gemengde gevoelens zijn nieuwe volumineuze roman Het diner openslaan. Bovendien laat het schreeuwerige omslag, met een geniepige kreeft die ons tussen de scharen wil nemen, je meteen terugdeinzen. Toch pakt Koch het ditmaal erg vernuftig aan en overspeelt hij op geen enkel moment zijn hand. In Het diner gaat de satirische ontmaskering crescendo met de ontwikkeling van de uitgebalanceerde plot, die tot een ware tantaluskwelling uitgroeit.

"Alle gelukkige gezinnen lijken op elkaar, elk ongelukkig gezin is ongelukkig op zijn eigen wijze", zo citeert Koch al vroeg de beroemde eerste zin van Tolstojs Anna Karenina. En: "Ik zou daar hooguit nog aan toe willen voegen dat de ongelukkige gezinnen het nooit alleen af kunnen. Hoe meer getuigen hoe beter." Het kon een Grunbergboutade zijn. Dat we ons schrap moeten zetten voor een frontale aanval op het doorzongeluk, is overduidelijk. Koch laat de onttakeling van zijn personages plaatsvinden in de protserige setting van een Amsterdams viersterrenrestaurant, in een tijdspanne van amper een paar uur, van aperitief tot fooi.

Snedige oneliners

Aanvankelijk lijkt de avond in het teken te staan van een voorspelbare banaliteit. Verteller Paul Lohmann mag zich van Koch ontpoppen als de schrandere, ietwat cynische observator, die zich samen met zijn vrouw Claire met lichte tegenzin opdoft voor een etentje met zijn succesvolle broer Serge en echtgenote Babette. Paul is een gesjeesde geschiedenisleraar met psychische problemen, terwijl Serge onstuitbaar op weg naar de top is en als oppositievoorman allicht de triomfantelijke volgende minister-president wordt. Dat zullen we geweten hebben. Met veel vertoon heeft hij het criant dure restaurant gereserveerd. Eens aan tafel werken de ijdelheid en praatjesmakerij van Serge Paul danig op de heupen. De bitsige oprispingen en snedige oneliners zijn niet meer op de vingers van één hand te tellen. Koch laat de kans niet liggen om de vloer aan te vegen met de paljasserij in toprestaurants: "Wat in de eerste plaats opviel aan Claires bord was de onafzienbare leegte. Natuurlijk, ik weet ook wel dat in de betere restaurants kwaliteit boven kwantiteit wordt gesteld, maar er zijn leegtes en leegtes." De gesprekken bereiken al snel een dood punt ("Ik vind het een zwaktebod als een conversatie te snel over films gaat"), waarna je je als lezer afvraagt hoe Koch dit verbale vertier driehonderd pagina's spannend houdt.

Doofpotscenario

Geen nood: Koch gaat te werk als een goochelaar die almaar meer ballen in de lucht tilt. En mede dankzij gewiekste - en hooguit wat te uitgesponnen - flashbacks lukt dat kunstje hem nog ook. Bij elke volgende gang sluipt de ontsporing verder binnen en blijkt dat het diner allerminst een verplicht nummertje is.

De echtelieden zijn er speciaal bijeengekomen om zich over hun lieve kinderen te bezinnen: hun vijftienjarige zonen, respectievelijk Michel en Rick geheten, én Beau, het geadopteerde zoontje van Serge. Die blijken onlangs serieus over de schreef te zijn gegaan. Bij een nachtelijk uitje hebben Michel en Rick bij een pinautomaat een zwerfster aangepakt en die is bij het gedonderjaag uiteindelijk omgekomen. De vage beelden van de bewakingscamera zijn uitgezonden op 'Opsporing verzocht', maar voorlopig lijken de neefjes buiten schot. De ouders hebben hun lieverds wél herkend en staan nu voor een hels dilemma: hoe kunnen ze hun reputatie onbezoedeld houden? En hoever gaan ze in de blinde liefde voor hun o zo brave zoontjes, die achter hun rug méér dan kattenkwaad uitspoken? Paul en Claire, die mede dankzij YouTube en gsm-filmpjes het naadje van de kous weten en zelfs chantage van Beau ontdekken, lijken tot alles bereid om de misdaad te maskeren, terwijl politicus Serge een gok niet schuwt. Vooral Paul is de meester van het doofpotscenario. Koch laat zijn personages spartelen als vissen op het droge en de dis ontaardt in een va-et-vient vol calamiteiten. Mannen en vrouwen op de rand van een zenuwinzinking: ook Pedro Almodóvar zou ervan smullen.

Met uitbundig gevoel voor literaire slapstick en zonder zijn roman nodeloos te compliceren, toont Koch hoe de vork aan de steel zit. Slechts aan het eind gaat hij over de schreef en perst hij zijn personages uit tot ze de ongeloofwaardigheid nabij zijn. Maar dat bederft amper het leesplezier: na dit copieuze zevengangenmenu heb je allerminst last van een volle maag. Als je ten slotte van het digestief nipt, slaat hooguit het plaatsvervangende schaamrood op de wangen over zoveel kleinmenselijke huichelachtigheid. Koch haalt alles uit de kast en heeft daarmee zichzelf overtroffen.

Dirk Leyman

Anthos, 300 p., 19,95 euro.

Herman Koch

Het diner

Bij elke volgende gang sluipt de ontsporing verder binnen en blijkt dat het diner allerminst een verplicht nummertje is

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234