Dinsdag 22/06/2021

Help, het regenwoud verwelkt

Het regenwoud in Brazilië is een voortreffelijke regionale en globale klimaatregelaar. Helaas, een verstoorde waterhuishouding dreigt die functie uit te schakelen. Op zijn zuidoostflank wordt het woud stilaan een savanne.

Door verdamping en transpiratie jagen de planten in het Braziliaanse Amazonewoud massa's vocht in de atmosfeer. Het regionale rivierenstelsel loost dan weer zo veel water in de Atlantische Oceaan dat zeestromen en het wereldwijde klimaat erdoor gestuurd worden.

Ondanks de occasionele opsteker - het nieuws pakweg dat de kapsnelheid er recentelijk gedaald is - blijft het omvangrijkste bosbestand van de planeet erg bedreigd.

Neem de temperatuur: tegen 2050, zo suggereren klimaatmodellen, riskeert die er met 2 tot 3 graden Celsius te stijgen als gevolg van de globale opwarming. Terzelfder tijd kan de regenval in het droge seizoen dramatisch terugvallen.

Het resultaat laat zich raden: de verregaande verdorring van een deel van de bossen, waardoor ze tot tropische halfwoestijn of savanne degenereren. Zekerheid hebben de wetenschappers vooralsnog niet, bezorgd zijn ze des te meer.

Laura Borma van het Braziliaanse Instituut voor Ruimteonderzoek (Inpe) is een internationale autoriteit op dit vlak, en samen met Carlos Nobre auteur van het kersverse werk Drought in the Amazon: causes and consequences. Volgens Borma zijn de voortekenen legio: "De kortere tijdspanne tussen periodes van extreme droogte doet vermoeden dat zulke periodes zich almaar vaker zullen voordoen."

Kolonisatie

Borma verwijst naar een modellering uit 2008. Was er in het begin van deze eeuw sprake van een droogtepiek om de twintig jaar, dan zal tegen 2100 om de vijf jaar grote droogte voorkomen. Zeker in de oostelijke Amazone dreigt de regenval met 30 procent te dalen, een rechtstreeks gevolg van de toename van broeikasgassen. Ook het zuiden van de regio, waar de agrarische grens ligt en de menselijke activiteit intenser is, dreigt met lange droogtes te zullen afrekenen.

Als sommige studies op grond van gemiddelden besluiten dat het allemaal meevalt, dan wel "omdat het Amazonegebied naast die grote droogte ook intense, herhaaldelijke overstromingen ondergaat. In 1999 nog bijvoorbeeld, in 2006 ook, in 2009 en 2012", aldus Borma.

Meer droogte komt er zeker en vast, zegt de onderzoekster, "al blijft de vraag of die het gevolg is van de opwarming dan wel van de natuurlijke variabiliteit van het klimaat. Alleszins is de gemiddelde temperatuur globaal nu al met 0,7 graden gestegen en is de bevolking in het Amazonewoud sinds de jaren zeventig versneld toegenomen (20 miljoen bewoners vandaag, ld). De kolonisatie is, hoe je het ook draait of keert, een bedreiging. Ook het feit dat de consument met groeiend gemak producten uit het Amazonegebied aankoopt, moeten we incalculeren als we over klimaatwijziging spreken."

'Savannisering'

Maar het probleem is complex. Het Amazonewoud is niet alleen 7,3 miljoen vierkante kilometer groot, homogeen is het allerminst. Ook de distributie van de neerslag loopt er flink uiteen, van 5.000 mm per jaar op de flanken van de Andes tot 1.700 mm per jaar in het zuidoosten.

De gebieden waar van nature de minste neerslag valt, zijn bovendien die waarop de mens de grootste impact heeft, en waar zich het gros van de ontbossing voordoet. Vooral de Braziliaanse agrolobby zet zichzelf graag uit de wind. "Wij veroorzaken de droogte niet, het is de natuur zelf", klinkt het daar.

Die zuidrand is sowieso al een overgangszone. Het woud versmelt er met de cerrado, de op zich biodiverse en fragiele savanne van het centrale hoogplateau. Het begrip 'savannisering' rolt dan wel over alle tongen, eensgezindheid heerst ook daarover niet. Zo zeggen sommige wetenschappers dat het ontboste areaal te weinig species aantrekt om de naam savanne nog te verdienen, terwijl anderen dan weer stellen dat gekapt woud helemaal niet tot savannisering leidt, wel tot - vochtarmer - secundair woud.

"Een kwestie van methodologie", vindt Borma. "Wat deze studies impliciet duidelijk maken, is dat het regenwoud uiterst kwetsbaar is voor menselijke activiteit. Aan de ene kant lijden de bossen onder de globale opwarming, aan de andere kant onder kap- en afbrandpraktijken."

Wat staat er te gebeuren als het Amazonewoud inderdaad verder verschraalt? Neemt het ecosysteem tot nader order vooral koolstofdioxide op, dan dreigt de verdorring die relatie binnen afzien- bare tijd op haar kop te zetten, waarschuwt de wetenschap. In dat geval wordt het regenwoud een onvervalste CO2-bron, die bijdraagt aan de opwarming in plaats van haar af te remmen. "Voor Brazilië en de wereld is het zaak die valkuil te vermijden", zeggen specialisten.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234