Zondag 20/06/2021

Help Haïti

Voor u verder leest, eerst even dit: uw gift voor Haïti is nodig en zal goed besteed worden. Daar kunt u van op aan. Of u nu vanavond naar de benefietshow op Eén en vtm kijkt of morgen naar de radio luistert en kiest voor een bijdrage aan 1212 of liever geld stort op de rekening van Artsen zonder Grenzen (AzG) of het Rode Kruis is irrelevant. Of u al dan niet stort, is dat niet. “Individuele acties en rekeningen van privépersonen zoals die nu vooral in de VS circuleren zou ik, al zijn ze goed bedoeld, niet vertrouwen”, stelt Evert Waterloos, senior onderzoeker aan het steunpunt buitenlands beleid van de Universiteit Antwerpen, “maar als je geld doneert aan de grote ngo’s dan ben ik er zeker van dat het goed terechtkomt.”De eerste signalen leren dat de Belg zijn portefeuille bovenhaalt. Gisterenmiddag bleken er al 200 inzamelacties gemeld te zijn bij het callcenter van het 1212 consortium. Dinsdagavond waren dat er nog ‘maar’ 108. Uit een eerder vrijgegeven rekeningstand blijkt ook dat we met z’n allen al meer dan 2,6 miljoen euro overgeschreven hebben op de gezamelijke 1212- rekening. Vanavond, na de televisieshow, volgt een nieuwe update. Ten tijde van de tsunami zamelde België 56 miljoen euro in. Een nooit gezien bedrag en niemand denkt er zelfs maar in de verste verte aan dat nu te evenaren. Streefdoel voor deze actie is 8 à 10 miljoen euro. Hoewel de nood hoog is, is de getroffen regio immers stukken kleiner dan anno 2004.“Het geld dat op de 1212-rekening gestort wordt, wordt onder de ngo’s verdeeld volgens een vooraf afgesproken verdeelsleutel”, zegt Erik Todts van Oxfam, schatbewaarder van het consortium. “Die verdeelsleutel is een gewogen gemiddelde van de eigen fondsenwerving gedurende de afgelopen drie jaar. Elk jaar wordt de verdeelsleutel opnieuw bepaald waardoor hij al vaststaat wanneer het nodig is.” Concreet komt het er op neer dat Unicef met het grootste deel van de koek gaat lopen. De organisatie krijgt 49,4 procent van het ingezamelde geld. Oxfam heeft recht op 16,2 procent, Caritas op 15,7, Handicap International op 13,6 en hekkensluiter met 5 procent is Dokters van de Wereld.De vijf garanderen dat uw gift gebruikt wordt voor Haïti. En geld is nodig ginds. Tijdens een inderhaast bijeengeroepen conferentie over de wederopbouw in Santo Domingo, waar onder meer Spanje, de VS, Canada en Brazilië aan deelnamen, liet de president van de Dominicaanse Republiek, Leonel Fernandez, dinsdag weten dat er de komende vijf jaar minstens 7 miljard euro aanwezig zal zijn om Haïti er helemaal bovenop te helpen.Het Rode Kruis kondigde gisteren aan ‘zeker drie jaar actief te zullen blijven in Haïti’. In de noodhulpfase deelt de organisatie tenten of plastic uit, zodat mensen zelf hun noodonderkomen kunnen maken. "Na een paar maanden gaan we meestal over naar de fase waarin je mensen op een zodanige manier helpt dat ze hun eigen leven weer enigszins kunnen opbouwen”, aldus Eelko Brouwer, de internationale noodhulpadviseur van het Rode Kruis in Nederland “Ze krijgen allerlei bouwmaterialen en gereedschap om hun tijdelijke onderkomen te versterken of uit te breiden, of om meubelen te maken, zoals bedden. In die fase proberen we ook de ontheemden zo veel mogelijk op locaties te krijgen waar hun onderkomen voor langere tijd kan blijven staan. In de hele ontwikkelingsfase worden mensen ook geholpen met geld of goederen, maar dat is afhankelijk van de lokale economische situatie. "

Al 1 miljard euro toegezegd

Het Bureau voor de coördinatie van humanitaire zaken van de Verenigde Naties heeft op zijn beurt een zogenaamde flash appeal gelanceerd naar de donoren, waaruit blijkt dat enkel al voor de eerste zes maanden nood is aan ruim 406 miljoen euro. Iets meer dan een vijfde van dat bedrag zou al opgehaald zijn. In totaal werd wereldwijd voor de volledige heropbouw al ongeveer een miljard euro toegezegd, aldus de VN. Met dien verstande dat slechts een vierde van dat bedrag al effectief gestort werd. De rest zijn beloftes en niet iedereen, zo bleek ook al na de tsunami, houdt zich aan zijn woord. Ook de verschillende gelieerde ngo’s en onderverdelingen van de VN maken via die flash appeal bekend hoeveel geld zij denken nodig te hebben in die eerste cruciale fase. Oxfam schat het bedrag op 2,1 miljoen euro, Unicef op ruim 84 miljoen. Althans, dat was de stand van zaken gisteren. “Het evolueert gigantisch snel”, weet Philippe Henon van Unicef België. “De eerste dag na de ramp begrootte Unicef International het bedrag op 10 miljoen euro, maar na drie dagen was dat al opgelopen tot een veelvoud.”Inschatten hoeveel geld er zal nodig zijn om een land dat in puin ligt opnieuw draaiende te krijgen, lijkt een onbegonnen taak. “Toch niet”, zegt Henon. “Al onze voorraad is gestockeerd in Kopenhagen en vertrekt van daaruit naar de hele wereld. Een schoolkit kost bijvoorbeeld 125 euro. Daarmee kun je tachtig kinderen basisonderwijs geven. Als je weet hoeveel kinderen er zijn, dan is het niet zo moeilijk om schattingen te maken.” Bij Oxfam liggen zelfs per land en per ramp prognoses klaar, laat Todts weten.Anderen denken dan weer wel dat het nattevingerwerk is. “Ik heb geen idee hoe andere organisaties schattingen maken van hoeveel geld er nodig zal zijn per operatie”, zegt Meinie Nicolaï, directeur operaties bij AzG, “maar daar houden wij ons niet mee bezig. Wat we nu weten is dat er heel veel gewonden zijn die verzorgd moeten worden. Punt.” Ook Waterloos, die afgelopen september een rapport voor de Vlaamse overheid over wereldwijde noodhulp en de rol van Vlaanderen maakte, hecht weinig geloof aan de schattingen. “Als u een lek hebt in uw kelder zal het al moeilijk zijn om de kosten juist in te schatten, laat staan dat men dit zou kunnen voor een ramp van dergelijke afmetingen. Het is niet evident om een sluitende methodiek uit te weken en elke sector heeft op dit moment zijn eigen manier om een schatting te maken. Ga er maar van uit dat dit allemaal zéér ruwe schattingen zijn.”Dat het in totaal echter om miljarden euro’s zal gaan die via honderden zoniet duizenden geldstromen Haïti zullen bereiken, mag duidelijk zijn en zodra al dat geld er is, is het vooral een kwestie van het nuttig en efficiënt te besteden. Niemand heeft er iets aan dat tien hulporganisaties zich storten op de bouw van ziekenhuizen terwijl er nergens een school uit de grond gestampt wordt. “Op papier komt alles onder hoede van de VN”, legt Waterloos uit. “Er is een coördinator in Genève en New York en eentje op het terrein. Die laatste staat vooral in voor de praktische gang van zaken terwijl de eersten een mandaat hebben om officieel een oproep voor fondsen te lanceren.”

Wie, wat en waar

De benodigde hulp is door de VN in elf clusters opgedeeld. Elke clusters valt onder coördinatie van een VN-orgaan. Zo staat Unicef in voor de coördinatie van de water- en sanitaire voorzieningen en de bescherming van kinderen, buigt de Wereldgezondheidsorganisatie zich over de cluster gezondheid en neemt het World Food Program de leiding inzake voedselvoorziening. “Het schema ligt op voorhand vast”, aldus Waterloos. “Aan de actoren wordt dan gevraagd om zich in te schrijven in dat zogenaamde common humanitarian action plan”. Het systeem van de clusters zou moeten zorgen dat alle deelnemende hulpverleners elkaar niet voor de voeten lopen en dat duidelijk is wie wat doet en waar welk geld gebruikt wordt. Dat is de theorie. In de praktijk wil het wel eens mislopen. “Dit systeem staat nog in zijn kinderschoenen”, meent Waterloos. “De VN heeft na de crisis in Darfur vastgesteld dat het volledig verkeerd liep met de hulpverlening. Ze waren het beu dat er in Afrika containers vol met winterjassen en vervallen geneesmiddelen arriveerden. Het huidige model werd ingevoerd in 2003, maar eigenlijk is Haïti de eerste grote test want ook ten tijde van de tsunami stond het nog niet volledig op punt.”Dat hebben de hulpverleners ginds geweten. Een jaar na de ramp in Zuidoost-Azië schrijft Carsten Völz, noodhulpcoördinator van de grote internationale ngo CARE, een vlammend artikel in het vakblad Forced Migrations Review. Völz vertelt hoe de drang om te coördineren in het rampgebied volledig uit de hand liep. “In Banda Atjeh organiseerden de coördinerende organen van de VN 72 vergaderingen per week. De meeste van de 400 aanwezige ngo’s hadden niet eens de middelen om nog maar een fractie van die overlegmomenten bij te wonen. (...) Binnen werd er veel gebabbeld over het beleid en de heropbouw van de regio op lange termijn terwijl er buiten het gebouw twee maanden na de ramp nog geen sanitaire basisvoorzieningen waren.”“Het ging toen soms traag”, geeft Henon toe. “Zeker in het begin, maar uiteindelijk hebben we met Unicef toch 300 nieuwe scholen kunnen bouwen. Er zijn ook lessen getrokken uit het verleden. We weten dat er nu één of twee partners moeten zijn die knopen doorhakken in plaats van proberen te beslissen met honderd.”Probleem blijft echter dat schenkers vaak een verborgen agenda hebben. “Heel veel donoren bepalen dat hun storting enkel voor onderwijs of medische zorgen mag gebruikt worden”, zegt Waterloos. “Een organisatie of overheid die al jaren investeert in de gezondheidszorg in Haïti zal bijvoorbeeld niet willen dat hun donatie gebruikt wordt om wegen te bouwen. Waarom denkt u dat de Chinezen er zo snel bij waren om puin te ruimen? Kans is groot dat zij zich graag verder richten op de heropbouw van de infrastructuur. Dat het geld voor een welbepaald doel gebruikt moet worden, kan voor problemen zorgen. Sommige posten zullen op die manier budget over hebben, terwijl andere ondergefinancierd worden. De VN heeft net om die reden nog een apart, flexibel, fonds opgericht, maar op den duur geraakt niemand er nog aan uit welk fonds waarvoor dient. Het is een heel ingewikkelde materie. In feite zou iedereen, ook wij als particulieren, moeten afstappen van het idee dat we per se dat ene kindje op die ene plek willen helpen. Noden veranderen in dit soort situaties dag op dag. Misschien stort je geld om slachtoffers te verzorgen, maar is er plots vooral nood aan water of voedsel, dan moet dat geld daar ook voor gebruikt kunnen worden. Net zoals het geld evengoed elders moet kunnen ingezet worden als de behoefte daar groter is.”Tweede knelpunt is dat een heleboel initiatieven niet resorteren onder de VN. Vaak bewust: donoren vrezen dat er, zeker in crisissen waar de VN ook politieke of militaire operaties uitvoert, vermoedens van afhankelijkheid of partijdigheid zullen rijzen wanneer alle fondsen en hulp enkel via de VN gekanaliseerd worden. “In de VS starten verschillende kerken op dit moment acties op voor Haïti. Zij doen dat op individuele basis, willen ter plekke gaan helpen, maar doen dat parallel aan de gecoördineerde hulp van de VN. Probleem is dat ook grote donateurs soms volledig onafhankelijk werken. China, bijvoorbeeld, is een land dat veel kan geven en zal geven, maar dan wel zonder dat er enige transparantie is. In de hoop toch een zicht te krijgen op welke fondsen waar gebruikt worden heeft de VN een Financial Tracking System in de wereld geroepen waarbij ze iedereen oproepen om aan te geven hoeveel middelen ze hebben, maar ook daar stapt niet iedereen in mee.”

‘Te veel coördinatie verlamt’

Artsen zonder Grenzen is één van de organisaties die bewust niet mee in het clustermodel van de VN stapt. “Wij hebben een noodhulpfonds”, legt Nicolaï uit. “Dat stelt ons in staat om meteen te beginnen werken na een ramp. Wij hoeven niet te wachten tot er geld wordt vrijgemaakt en we hebben in onze sector niet de tijd om eerst afspraken te maken. In Haïti waren we al ter plekke vóór de ramp dus konden we zeer snel handelen. Ons operationeel budget ginds bedraagt nu al iets meer dan 30 miljoen euro.”Het noodhulpfonds is ook één van de redenen waarom AzG geen deel uitmaakt van het 1212-consortium. “Het geld dat gedoneerd wordt, wordt besteed aan Haïti, maar het kan best zijn dat, net zoals bij de tsunami, ons werk er in Haïti op een bepaald moment op zit. Dankzij het systeem van het noodhulpfonds weten onze donateurs dat hun geld dan elders welbesteed zal zijn. Op dit moment is er bijvoorbeeld een mazelenepidemie in Burundi waar wij ook fondsen voor nodig hebben.”Toch wil die onafhankelijke houding niet zeggen dat AzG in rampgebieden volledig los van de VN en alle door de VN gecoördineerde acties werken. “We laten weten wat we waar aan het doen zijn “, stelt Nicolaï, “maar het is inderdaad een feit dat er bij de tsunami op een gegeven moment heel veel vergaderingen waren. Daar doen we dan niet allemaal aan mee. We sturen enkel iemand naar de gezondheidsmeetings, zeggen we wat we te zeggen hebben en zijn na een half uur alweer weg. We gaan daar heus niet de hele dag blijven zitten. Het moet allemaal bondig zijn. De bureaucratie schrikt ons erg af, dat is één van de redenen waarom we onze onafhankelijkheid zo belangrijk vinden. We hebben al gemerkt dat te veel coördinatie mensen verlamt. Het mag niet de overhand nemen.”Dat is op dit moment nog geenszins het geval in Haïti. Integendeel. De Haïtiaanse president René Préval verklaarde gisteren nog dat er een coördinatieprobleem is bij de verdeling van de internationale hulp. “De hulp komt aan en we zijn niet voorbereid om ze te ontvangen. Als ze arriveert, vraagt men ons waar de vrachtwagens zijn om de hulp te vervoeren en waar de opslagplaatsen liggen.” “Het epicentrum lag vlakbij de hoofdstad, waardoor niet alleen de overheid maar ook de VN zwaar getroffen is”, aldus Nicolaï. “Dat bemoeilijk de coördinatie. Wij ondervinden nu dat we ter plekke ons werk kunnen uitvoeren, maar dat het grote probleem bevoorrading is. We zitten met geïnfecteerde wonden van een week oud. Er is nood aan meer antibiotica, meer gips en meer amputatiemateriaal. Onze vliegtuigen mogen niet landen. De Belgische vlucht heeft al vijf keer een slot gekregen, maar mocht desondanks toch niet landen en werd afgeleid naar de Dominicaanse Republiek. De Amerikanen geven hun vliegtuigen voorrang, maar hun prioriteiten zijn niet de onze en er is nog niemand om de prioriteiten op te lijsten. Er zijn ondertussen al vijf mensen gestorven die we hadden kunnen redden, hadden onze vliegtuigen kunnen landen. We hebben aangeklopt bij de VN en bij de VS, maar voorlopig krijgen we nergens een antwoord.”

Haïti 1212:000-0000012-12Artsen zonder Grenzen: 000-0000060-60Rode Kruis: 000-0006566-67Acties kunnen gemeld worden via het gratis nummer 0800/111.63

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234