Dinsdag 03/08/2021

Help! De wereld verzuipt

Intense stortregens, gevolgd door alles verpletterende overstromingen. Reddeloze bewoners die op de nok van hun woning of op hun auto dekking zoeken voor de abnormaal hoge waterstand. Hele dorpen verzwolgen door Moeder Aarde. Honderden doden, duizenden slachtoffers en talloze ontheemden. Die apocalyptische beelden domineren tegenwoordig alle nieuwsberichten. Vooral Zuidoost-Azië werd de voorbije weken geteisterd door zelden geziene zondvloeden. De tropische storm Ketsana eiste vorige week zaterdag 308 mensenlevens in de Filippijnen en meer dan 200 in Vietnam, Laos en Cambodja. De doortocht van Ketsana was de grootste natuurramp in jaren voor Vietnam. 17.000 huizen werden vernield, net als 4.000 klaslokalen en 200.000 hectare akkers. De opeenvolgende stormen dreven er een half miljoen mensen op de vlucht. “Vietnam krijgt gemiddeld 6,4 tyfoons per jaar over zich heen”, zegt Ugo Blanco van de afdeling rampenbestrijding van het VN-ontwikkelingsprogramma UNDP. “Maar dit is al nummer negen, en we hebben nog een maand of twee te gaan tot het einde van het seizoen.” Hulporganisatie Oxfam becijferde dat in Cambodja 60.000 mensen getroffen werden door de tropische storm. Het noorden van de Filippijnen kreeg op de koop toe ook de tyfoon Parma over zich heen. Minstens 50 mensen kwamen daarbij om. In het zuiden van India stierven dan weer zeker 200 mensen door overstromingen. Anderhalf miljoen mensen, vooral in de staten Karnataka en Andhra Pradesh, zijn dakloos en meer dan 350 dorpen zijn nog afgesneden van de buitenwereld. Meer dan 300.000 overlevenden werden in noodverblijven ondergebracht. Lokale meteorologen spreken van de zwaarste overstromingen in zestig jaar tijd. Beide deelstaten kampten nog maar een paar weken geleden met ernstige droogte omdat de moessonregens uitbleven. De Samoa-eilanden op hun beurt moesten afrekenen met een tsunami. Een aardbeving wekte golven van 4 tot 6 meter hoog, die het water meer dan een kilometer op het eiland stuwden. Om de haverklap werden de paradijselijke stranden overspoeld met lijken. De dodentol draait voorlopig rond de 164. In Nepal ten slotte kwamen sinds juni al minstens 50 mensen om in de jaarlijkse moessonregens. In het westen van het Himalayaland verdronken gisteren alleen al 26 mensen in de hevige stortregens.Ook al zorgt het moessonseizoen elk jaar opnieuw voor alarmerende berichten, toch wekken het aantal en de intensiteit van de huidige stortregens verbazing. De moesson in Zuid-Azië duurt normaal van juni tot eind september. In de regenperiode van dit jaar kostten overstromingen en hevige regenval aan meer dan 1.400 mensen het leven. Deze schijnbaar onophoudelijke opeenvolging van overstromingen en dodelijke regenval doet bijgevolg flink wat wenkbrauwen fronsen. In een in april dit jaar gepubliceerd rapport, treffend The Right to Survive getiteld, luidde Oxfam reeds de alarmbel. Oxfam becijferde dat de klimaatverandering tegen 2015 zowat 375 miljoen mensen zou bedreigen. Bijna dubbel zoveel mensen als nu zullen lijden onder de gevolgen van extreme droogte, onweer en overstromingen, zo staat in het rapport te lezen. “De hoge frequentie van overstromingen, modderstromen en grondverzakkingen ligt volledig in de lijn van de verwachtingen over de klimaatopwarming”, stelt Sam Van den plas, klimaatspecialist bij het World Wildlife Fund (WWF).“Klimatologen hebben berekend dat als de opwarming van de aarde niet onder de 2 graden Celsius blijft, er wereldwijd circa een miljard mensen bedreigd zullen worden door overstromingen. Als er binnen vijf jaar geen drastische reductie van de broeikasgassen komt, zullen dergelijke fenomenen zich steeds vaker voordoen en zullen ze steeds meer slachtoffers eisen. En dan komen voornamelijk lager gelegen deltagebieden zoals Bangladesh, China of India in het vizier. Die gebieden worden door de klimaatopwarming rechtstreeks bedreigd. Bovendien wonen in die regio’s ook heel veel mensen heel dicht bij elkaar. Die elementen zorgen ervoor dat het dodentol veel sneller zal oplopen.” Jean-Pascal van Ypersele, professor aan de Luikse UCL en internationaal gereputeerd klimatoloog, wil de onheilsberichten echter prompt temperen. “Er zijn de voorbije weken inderdaad veel intense stortregens waar te nemen, maar het is niet mogelijk om een directe link met de klimaatopwarming te leggen. In de vorige eeuw, of zelfs het vorige millennium hebben we ook dergelijke tropische orkanen vastgesteld. Klimaatwijzigingen moet je op langere termijn beschouwen. Het is dus veel te vroeg om de overstromingen van de voorbije weken in die optiek te kaderen. Het is erg gevaarlijk om nu alles op de klimaatwijziging af te schuiven. Bovendien moeten we de vraag durven stellen of we nu niet over meer informatie beschikken over rampen. Er is vandaag meer aandacht voor natuurfenomenen dan vroeger en ze worden vaker gerapporteerd.” Niettemin erkent van Ypersele, die als lid van het Intergouvernementele Panel voor Klimaatverandering (IPCC) van de Verenigde Naties in 2007 samen met de Amerikaanse klimaatgoeroe Al Gore de Nobelprijs voor de vrede in de wacht sleepte, de tendens inzake overrompelende natuurrampen. “We stellen de laatste dertig jaar wel een toename vast aan intensiteit van de regenval, in verschillende regio’s en ook qua intensiteit van tropische orkanen.” Van Ypersele treedt hierbij Van den plas bij. “De intensere regenval is coherent met de klimaatprojecties over wat er zou gebeuren in een warmere wereld.”

El Niño

Cruciaal fenomeen in deze projecties is El Niño, een regelmatig terugkerend weerfenomeen dat ontstaat wanneer de oppervlaktetemperatuur van het zeewater in het oosten en het centrum van de Stille Oceaan opwarmt ter hoogte van de evenaar. Deze opwarming in de grootste oceaan ter wereld leidt, samen met andere atmosferische circulatiepatronen, tot aanzienlijke klimaateffecten die in een groot deel van de wereld te voelen zijn. “Enerzijds zijn er langetermijntrends veroorzaakt door de klimaatverandering”, legt Van den plas uit. “Anderzijds is er de natuurlijke variabiliteit, zoals El Niño, die op zijn beurt de moesson beïnvloedt. El Niño zorgt in juni tot augustus voor een verzwakking van de moessonregens in India, terwijl het uiterste zuiden van India in september tot november meer regen te verwerken krijgt. De klimaatverandering beïnvloedt El Niño, deze wordt erger en frequenter, zoals nu het geval is in Zuid-India.” Een groot probleem, vooral voor de lokale landbouw, meent Van den plas. “De langere droogteperiodes, gevolgd door sterkere regens zijn nefast voor de landbouw. De moessonregen wordt nog onvoorspelbaarder en de lokale landbouwers zijn sterk afhankelijk van die moesson om voorraden aan te leggen voor de volgende droogteperiode. Nu spoelt alles in één keer weg en heeft de vegetatie amper de kans gehad om te groeien.” Een recent wetenschappelijk rapport van de Japanse universiteit van Nagoya bevestigde bovendien de rol van global warming in het toenemende aantal supertyfoons zoals Ketsana, Parma of Morakot, die in augustus lelijk huishield in Taiwan. De studie maakte gebruik van computersimulaties en voorspelde dat tegen 2074 supertyfoons, dit zijn zeecyclonen van boven de 193 kilometer per uur, van meer dan 290 kilometer per uur door het Stille Oceaangebied zouden razen. “De belangrijkste factor in de creatie van supertyfonen is de opwarming van het oceaanwater in de Stille Oceaan”, vertelde de Japanse onderzoeker Kazuhisa Tsuboki aan het vakblad National Geographic. Volgens het rapport zal de Westerse Pacific tegen 2080 ongeveer 2 graden Celsius warmer zijn. Oceaantemperaturen stijgen omdat ze meer warmte uit de atmosfeer opnemen. Hoe meer de atmosfeer opwarmt, hoe warmer de oceanen worden. Volgens Tsuboki kan zelfs de geringste temperatuurstijging een enorme toename van de stormkracht veroorzaken. “De temperatuurstijging, hoe klein ze ook mag lijken, zal ook de hoeveelheid waterdamp in de laagste atmosfeerlagen doen toenemen”, zegt Tsuboki. “Daardoor zullen de tyfoons een hogere energieconcentratie, windsnelheid en dus ook een grotere vernietigende kracht hebben.”

Ook in Europa

Sleutelfactor in de opwarming van het klimaat is de stijging van de uitstoot van kooldioxide (CO2), het belangrijkste broeikasgas dat vrijkomt bij de verbranding van fossiele energie in vervoer, industrie en verwarming. De toename van overstromingen, zowel in aantal als in intensiteit, is volgens Jean-Pascal van Ypersele echter niet enkel te wijten aan een veranderend klimaatgedrag. “De vele overstromingen en modderstromen worden nog versterkt door de stijgende ontbossing. Pakweg dertig jaar geleden waren die fenomenen nooit zo intensief geweest, want er was veel minder ontbossing. Hoe meer vegetatie, hoe meer de regenval wordt afgeremd uiteraard. We moeten dus een beetje voorzichtig zijn en niet alles toeschrijven aan het veranderende klimaat.” Als uitgelezen voorbeeld haalt van Ypersele de overstromingen op Sicilië aan. Daar veroorzaakten hevige wolkbreuken afgelopen donderdagnacht vele overstromingen en grondverschuivingen. Vooral de streek rond Messina, in het noordoosten van het mediterrane eiland, werd getroffen. Minstens 22 mensen kwamen bij de overstromingen om het leven. Volgens Italiaanse deskundigen zijn de modderstromen deels te wijten aan bodemerosie als gevolg van ontbossing en ongereguleerde bouwactiviteiten. Een visie die van Ypersele deelt. “Wat er op Sicilië gebeurde, is de mix van een natuurverschijnsel, namelijk zeer harde regenval, en menselijke en politieke beslissingen. Het bouwen van huizen op steile hellingen bijvoorbeeld, of de grote ontbossing in de regio. Natuurbeheer, landmanagement: allemaal factoren die hun invloed hebben. Die menselijke beslissingen versterken de natuurlijke factoren fel.” Een kritiek die ook toepasbaar is op de felle overstromingen die begin september lelijk huishielden in het noordwesten van Turkije. In en rond Istanbul kwamen daarbij zeker 36 mensen om. De overstromingen werden als de ergste in zeventig jaar bestempeld. “De hoofdoorzaak van deze overstromingen is een slechte stadsplanning en het feit dat de infrastructuur de infiltratie van het water en het wegstromen naar de zee verhindert”, aldus Sam Van den plas. WWF wijst hierbij op de noodzaak van een oplossing van deze infrastructuurproblemen en het opmaken van aanpassingsprogramma’s aan de klimaatverandering. “Weergerelateerde problemen zoals overstromingen kunnen verergeren door klimaatverandering”, zegt Van den plas. “Tenzij men technieken voor de preventie van overstromingen, bijvoorbeeld in Turkije, toepast. Ik denk hierbij vooral aan de bescherming van rivierdelta’s en bosgebieden.” Het recente stormweer in Turkije en Sicilië, maar ook in Griekenland en Zuid-Frankrijk maakt duidelijk dat niet enkel verafgelegen regio’s als Zuidoost-Azië in het oog van de storm zitten. Ook Europa wordt immers steeds meer geteisterd door extreme weersomstandigheden. “We zien ook dichter bij huis langere, intensievere hittegolven, gevolgd door zware regenval”, beaamt Van den plas. “Rapporten van het IPCC wijzen erop dat de intensiteit van de dagelijkse neerslag ten gevolge van de klimaatverandering in Europa is toegenomen. Dit geldt ook voor de Middellandse Zeegebieden, waar de gemiddelde regenval afneemt. Dat heeft langere droogteperiodes in Zuid-Europa als gevolg. Het hele systeem warmt op, waardoor er veel meer energie in alle weersfenomenen schuilt. Daardoor krijg je meer extreme situaties. Vroeger vonden dergelijke weersfenomenen om de vijftig à honderd jaar plaats, nu om de vijf à tien jaar.” Die tendens heeft ook een invloed op ons land, waarschuwt Van den plas. “Neem nu de versterking van ons dijkensysteem. Terwijl de dijken dertig jaar geleden alle stormen nog perfect konden weerstaan, moet men zich nu vragen beginnen stellen.”Ook weervrouw Jill Peeters, auteur van het boek Onze planeet wordt heet, is van mening dat de klimaatverandering in de nabije toekomst ook in onze contreien te merken zal zijn. “Ik verwacht extremere weersomstandigheden, ook in Europa”, aldus Peeters. “Langere droogtes gevolgd door intensieve regenval zullen steeds meer overlast veroorzaken.” Peeters staaft haar vermoedens met een brandend actueel voorbeeld. “Afgelopen nacht is op 1.000 kilometer van de Spaanse kust een tropische storm ontstaan. Boven de Atlantische Oceaan, maar wel in Europese wateren. Hoogst uitzonderlijk. Orkanen ontstaan immers steeds boven warme wateren, met een temperatuur hoger dan 26 graden. Daarna trekken ze richting Amerika en doen nadien eventueel, in afgezwakte vorm, Europa aan. Grace, want zo werd deze tropische storm gedoopt, heeft dat ommetje niet gemaakt en trok meteen richting Europa.” Het is volgens Peeters pas de tweede keer dat een tropische storm boven Europese wateren ontstaat. “De vorige keer was in oktober 2005 met Vince. Dat er nu voor de tweede keer in vier jaar een tropische storm boven koude wateren ontstaat, toont aan dat er veel meer energie in de atmosfeer hangt. De kans dat wij hier effectief een orkaan op ons dak krijgen, is dan wel nog vrij klein, hieraan merk je wel dat het weer op zijn kop staat.”

Extreme droogte

De immense waterellende waarmee Zuidoost-Azië en het Middellandse Zeegebied momenteel te kampen hebben, staat in schril contrast met de extreme droogte in Oost-Afrika. Meer dan 23 miljoen mensen worden er volgens hulporganisatie Oxfam steeds dieper in honger en armoede geduwd. Een strenge en al bijna vijf jaar aanhoudende droogte houdt momenteel minstens zeven landen in haar greep. Kenia, Ethiopië, Somalië en Oeganda zijn volgens Oxfam het zwaarst getroffen, maar ook in andere landen van de Hoorn van Afrika, onder meer Somalië en Djibouti eist de extreme droogte zijn tol. In vele regio’s overschrijdt de heersende ondervoeding alle diepterecords en worden ook de levensbelangrijke veestapels niet gespaard. “Dit is de zwaarste humanitaire crisis die Oost-Afrika de laatste tien jaar heeft gekend”, meent Paul Smith Lomas, directeur van Oxfam in Oost-Afrika. “Onder invloed van de klimaatverandering krimpen de regenseizoenen steeds verder in. Daardoor nemen de droogteperiodes toe, van eens per decennium tot een- of tweejaarlijks.” Bovendien wordt ook in Oost-Afrika bang uitgekeken naar de invloed van El Niño. Klimaatexperts vrezen dat hevige regenval in oktober enorm veel huizen en oogsten zal wegspoelen en een sterke toename van gerelateerde ziektes zal inluiden. “Ook in Oost-Afrika is de atmosferische circulatie geperturbeerd door de menselijke activiteit”, zegt van Ypersele. “De extreme droogtes in die regio zijn zeker niet nieuw, maar door de klimaatopwarming begeeft de verticale circulatie van waterdamp zich steeds vaker neerwaarts in plaats van opwaarts en is er geen koeling. Bijgevolg is er geen regenval.” Van den plas ziet in de extreme droogte in Oost-Afrika opnieuw een bevestiging van de voorspelde klimaatprojecties. “Grotere warmteperiodes met minder neerslag zullen volgens de modellen schering en inslag worden in Oost-Afrika. Opnieuw met desastreuze gevolgen voor de lokale bevolking. Die is immers erg afhankelijk van de watervoorraad en de landbouwopbrengsten.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234