Zondag 25/10/2020

in memoriam

Helmut Kohl, Reus uit het Rijnland De architect van het nieuwe Europa en de politieke vader van Angela Merkel werd 87

Helmut Kohl.Beeld AFP

Wandelaars in de buurt van Bonn waren ­verbaasd toen zij op een avond in juni van het jaar 1989 twee wereldleiders op een muurtje nabij de Rijn zagen zitten. De Duitse bondskanselier Helmut Kohl en Sovjet-leider Michael Gorbatsjov hadden besloten na het avondeten nog een ommetje door het park van het Kanzleramt te maken.

Kohl wees naar de Rijn en zei: “Kijk naar het water. Het stroomt, je kunt het proberen te stoppen met een dam, maar dan zoekt het een andere uitweg. Zo zeker als de Rijn naar zee stroomt, zo zeker is ook de komst van de Duitse eenheid.”

Oost-Europa

Het was destijds onrustig in grote delen van Oost-Europa. Het rommelde al jaren in Polen, in Hongarije en Tsjecho-Slowakije gingen demonstranten de straten op. Tienduizenden burgers van de DDR probeerden via Hongarije en Tsjecho-Slowakije het westen te bereiken. Gorbatsjov kampte in zijn eigen land met grote economische en politieke problemen, het ­sovjetimperium was danig in verval geraakt. De sovjetleider die stevige hervormingen wilde doorvoeren, hield zich die avond op de vlakte over een mogelijke Duitse eenheid, maar vroeg Kohl wel financiële steun. Kohl zegde die toe.

Oost-Duitse burgers vieren de val van de Berlijnse muur. Beeld REUTERS

Beide mannen haalden aan de Rijn herinneringen op aan de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog, die ze allebei als tieners hadden beleefd. Beiden hadden familieleden verloren. Kohl verhaalde van oudere broer Walter die in 1944 gesneuveld was. Gorbatsjov vertelde over de komst van de Duitse Wehrmacht in zijn kolchoz (collectieve boerderij in de voormalige communistische landen, red.) en de verwonding die zijn vader uiteindelijk fataal werd. Kohl, later in zijn memoires: “Vrede was voor ons niet zomaar een woord, maar een existentiële ‘Grundbedürfnis’.”

Bij het vertrek, een dag later, omarmden beide wereldleiders elkaar. Voor Kohl was deze ontmoeting een ware ‘Schlüsselerlebnis’ geweest, een sleutelervaring die de toekomst van Duitsland, en Europa, mede zou bepalen.

Nog geen half jaar later viel de Muur, Gorbatsjov hield zijn troepen in de Oost-Duitse kazernes en niet veel later was de Duitse ­eenheid een feit. Sneller waarschijnlijk dan beide mannen die avond aan de Rijn voor mogelijk hadden gehouden.

Helmut Kohl, die op 87-jarige leeftijd ­overleed, wordt in Duitsland als de Kanzler der Einheit gezien. Het is een treffende omschrijving voor de CDU-politicus van ­formaat die ­zonder meer thuishoort in het rijtje Otto von Bismarck, Konrad Adenauer en Willy Brandt.

Helmut Kohl en huidig Duits bondskanselier Angela Merkel.Beeld REUTERS

Liever twee Duitslanden

Onder zijn leiding kwamen de beide Duitslanden in 1990 weer bijeen, na veertig jaar deling. Zoals iedereen, was ook Kohl verrast door de snelle ontwikkelingen in november 1989, maar hij reageerde razendsnel. Ondanks tegenstand van de Britse premier Margaret Thatcher (beroemde uitspraken: “Ik heb liever twee Duitslanden, dan een”; “Tweemaal hebben we ze verslagen, en nu zijn ze er weer!”) en de aarzeling van de Franse president François Mitterrand (“Wordt Europa een “Duits Europa”?), werkte Kohl snel door. Mitterrand paaide hij door de komst van een Europese munt mettertijd te accepteren. Thatcher ging uiteindelijk ook mokkend om. De Amerikaanse president George H.W. Bush (Kohl: “Bush was een lot uit de loterij voor Duitsland”) had sowieso geen problemen met de Duitse hereniging.

Al in oktober 1990 kon, bij de Brandenburger Tor, de ‘Tag des deutschen Einheit’ gevierd worden. Het was de dag dat Duitsland ook weer een vrij, soeverein land werd, 45 jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog. Met het zogenoemde ‘Twee-plus-Vier-verdrag’, de overeenkomst tussen de DDR en de Bondsrepubliek enerzijds en Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk, de VS en de Sovjet-Unie anderzijds, was een maand eerder, in september 1990, een definitieve streep onder de oorlog gezet.

In december 1990 al waren er verkiezingen in het weer herenigde land. Kohl werd winnaar. SPD-leider Oskar Lafontaine (die ietwat huiverig was geweest voor een snelle hereniging) was kansloos. Samen met de FDP kon Kohl opnieuw een nieuwe regering bouwen, die mettertijd van Bonn naar de oude hoofdstad Berlijn verhuisde.

In de jaren daarna zou hij, samen met Mitterrand, verder boetseren aan een verenigd Europa, culminerend in het Verdrag van Maastricht. Tot 1998, toen hij plaats moest maken voor SPD’er Gerhard Schröder, gold Kohl voor de Duitsers als ‘Der Architekt des neuen Europa’. Ook met deze omschrijving – waaraan anno 2015 misschien inmiddels een ietwat negatieve klank kleeft – zal hij de ­geschiedenis ingaan.

Bij zijn aftreden was hij zestien jaar bondskanselier (1982-1998) geweest. Een record, al lijkt Angela Merkel aardig op weg richting een verbetering. Merkel, die in 1991, door Kohl hoogstpersoonlijk als jonge minister was geïntroduceerd. “Mijn meisje”, noemde hij haar. “Ze kon niet eens met mes en vork eten”, zou hij tegen een biograaf zeggen.

Destijds natuurlijk nog niet wetende dat de jonge vrouw uit de voormalige DDR in december 1999 een heuse ‘vadermoord’ zou plegen, door hem in een kritisch artikel in de Frankfurter Allgemeine Zeitung volledig af te serveren. Zij verweet hem in het voor haar toen opmerkelijk kritische stuk een illegale partijkas gevoerd te hebben, waardoor de CDU flinke schade had opgelopen. Kohl zou haar dat artikel nooit vergeven.

Zelfmoord vrouw

In zijn privéleven bleef ellende hem ook niet bespaard. Zijn vrouw Hannelore, met wie hij meer dan vijftig jaar samen was, leed aan een pijnlijke lichtallergie en pleegde in 2001 ­zelfmoord. In de jaren daarna werkte hij aan zijn memoires en voerde urenlange gesprekken met biograaf Heribert Schwan, met wie hij later overigens ernstig gebrouilleerd raakte. Schwerin publiceerde in 2014 het enigszins schandaleuze boek Vermächtniss. Die Kohl Protokolle, maar moest later delen schrappen van de rechter.

In 2008 trouwde Kohl met de 35 jaar jongere Maike Richter. Zij had in de jaren 90 op zijn kantoor in Berlijn gewerkt. Met de beide zonen – geen voorstander van de relatie met Richter – was er op dat moment al geen contact meer.

Eerder was hij in februari 2008 in zijn huis in Oggersheim, een buitenwijk van Ludwigshafen, ernstig ten val gekomen. Sindsdien sprak de kanselier van de eenheid moeilijk en zat ‘de Reus uit het Rijnland’, over wiens dialect zo vaak grappen waren gemaakt, in een rolstoel.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234