Maandag 30/01/2023

Enquête

Helft Vlamingen loopt risico op burn-out: "De tank loopt leeg"

null Beeld Charlotte Dumortier
Beeld Charlotte Dumortier

In onze reeks 'Oe is't?' kunnen we niet om de cijfers heen. Eén op de tien mensen die zeggen dat het geweldig met hen gaat, stevent af op een burn-out. In totaal loopt de helft een gemiddeld en een derde een groot risico. Toch ziet amper iemand het gevaar, zo toont een recente enquête. "De tank loopt leeg, en dan kan zelfs een kleine aanleiding het hele kaartenhuis ineen doen storten."

BARBARA DEBUSSCHERE

Dag in dag uit zijn ze in de weer. Thuis en op het werk vangen ze altijd weer stresserende situaties op, vaak uit plichtsbesef of omdat ze niet neen kunnen zeggen tegen hun baas of collega's. Tussen werk en ontspanning wappert een flinterdun zeiltje vol gaten. Langzaam maar vooral zeker lekt zo de tank leeg. Want voor energie bijtanken - via een hobby, door te lanterfanten of met vrienden bij te kletsen - is er geen tijd. Maar vraag ze of ze gevaar lopen te crashen, dan komt het stoere en stralende antwoord: 'Ik? Helemaal niet.'

Ziedaar een schets van 10 procent van de Vlamingen die uit een enquête van marktonderzoeksbureau iVox naar voor komt. Volgens zichzelf verkeren ze in opperbeste doen maar eigenlijk zijn ze topkandidaat om straks, morgen of vandaag al tegen de vlakte te gaan. In totaal bevroeg iVox duizend werkende Vlamingen.

Het idee dat burn-out een vaag uitvindseltje is waarmee een minderheid uit luiheid schermt, slaat de bevraging aan diggelen. Op basis van precieze risicofactoren concluderen de onderzoekers dat de helft van de ondervraagden het risico van een burn-out loopt. Bij ruim een derde (34 procent) is dat een groot risico. Van hen ziet 40 procent dat risico ook in. "Maar 60 procent ziet het niet of amper", zegt onderzoeker Hans Verhoeven. "Ze geven zichzelf slechts een kleine (32 procent) of helemaal geen kans (29 procent) op een burn-out. Omgerekend gaat het om een tiende van de bevolking. Het risico van een burn-out is groot, maar ze zien totaal niet waarop ze afstevenen."

Terwijl deze mensen 'niets aan de hand' zeggen, rapporteert een meerderheid dat ze veel stress ervaren of worstelen met vier of meer mentale en liefst vijf of meer lichamelijke burn-outachtige klachten. Ook de groep van mensen die de kans klein achten dat ze zullen crashen, is behoorlijk blind voor de tekenen aan de wand.

"Ik ben niet verbaasd", reageert klinisch psychologe Elke Van Hoof (VUB), gespecialiseerd in burn-outonderzoek en -behandeling.

"Niemand van mijn patiënten had het zien aankomen. Ze fragmenteren de symptomen. Ja, ze hebben hoofdpijn, permanente stress en slapen slecht, maar dat pakken ze allemaal apart aan en ze zien het geheel niet. We zijn daar namelijk heel slecht in. Dat komt doordat we in onze hersenen geen pijnreceptoren hebben. Bij pijnprikkels voelen we duidelijk welke limiet we niet mogen overschrijden. Voor stress en uitputting hebben we geen gelijksoortig systeem, terwijl we in een tijd leven waarin we constant onze energielimieten overschrijden. Er staat geen rem op. Onze hersenen koken over, en voor je het weet, schiet je op neurobiologisch vlak in een 'kip zonder kop'-toestand."

Als dat gebeurt, wordt de prefrontale cortex (de 'cockpit' van de hersenen waar informatie samenkomt zodat we kunnen plannen, relativeren, nuanceren, beslissen en emoties reguleren) overstemd door het stresssysteem, dat autonoom functioneert en instaat voor het overleven. "Gaat die stressactivatie boven een bepaalde drempelwaarde, dan wordt de link tussen je cockpit en je stresssysteem doorbroken. Je wordt een kip zonder kop. Je emoties gaan met je op de loop. Je kunt niet meer nuanceren, plannen, je bent overgeleverd aan het emotionele deel van je brein. Je ziet daardoor niet meer wat er gebeurt", zegt Van Hoof.

null Beeld RV
Beeld RV

Eenzaamheid

Hoe komt het zover? De enquête illustreert dat het om veel meer gaat dan 'te veel werken' of 'te veel stress'. "Iemand die zich te pletter werkt maar daar zeer veel voldoening uit haalt, pauzes inlast, zich psychologisch beschermt tegen energieverlies en een goed sociaal leven heeft, zal niet snel in de gevarenzone komen", zegt Verhoeven. Het is wanneer verschillende factoren in elkaar haken dat onze fysieke en mentale draagkracht het begeeft en de 'kip zonder kop' opduikt.

Eén factor kan te veel chronische stress zijn, zowel op het werk als thuis. Zestig procent van de Vlamingen blijkt gestrest, onder wie een derde heel erg. Een meerderheid heeft daardoor minstens één fysieke klacht, zoals slapeloosheid of hoge bloeddruk. Maar stress op zich is dus niet per se een probleem.

Er is altijd meer aan de hand bij burn-out. "Stress heeft altijd bestaan en is op zich positief, want het zorgt ervoor dat we tijdelijk meer aankunnen", zegt Van Hoof. "Het is ook een signaal dat er iets moet veranderen. Alleen negeren we dat signaal. Ondertussen piekt de eenzaamheid en slinkt de geborgenheid. Die combinatie takelt de mogelijkheid op herstel van te veel stresspieken af. De cijfers van 'eenzaamheid' zijn nog nooit zo hoog geweest. De meeste mensen komen het makkelijkst tot hun beste zelf als ze zich veilig voelen en deel uitmaken van een groep. Het groepsgevoel beschermt tegen chronische stress. Het geeft je de boodschap dat je niet alleen staat en dat je niet zelf alle wonderformules uit je toverhoed dient te halen."

Doorslaggevend is dan ook de drie-eenheid werk-privéleven-persoonlijkheid. Belastende persoonlijkheidskenmerken zijn bijvoorbeeld perfectionisme, bevlogenheid, verantwoordelijkheidsgevoel en ambitie. Dat zijn op zich geen problematische trekken, maar ze zorgen ervoor dat je minder beschermd bent tegen 'overkokende hersenen', weet de experte. Zeker als iemand zich te weinig gewaardeerd voelt op het werk en bovendien te weinig autonomie krijgt of een te mager sociaal leven heeft, loert een burn-out om de hoek.

Maar bij vier op de tien mensen speelt ook emotionele stress en een verstoorde balans tussen werk en privé een rol. "Velen houden al die verschillende vormen van belasting met al hun wilskracht in de hand, maar onderhuids loopt hun tank leeg. Dan kan zelfs een kleine aanleiding het hele kaartenhuis ineen doen storten. Vandaar vaak de verbazing als dat effectief gebeurt", zeggen de experts.

Verder blijkt dat kinderen de kans op een burn-out vergroten en dat bij alleenstaanden met kinderen het gevaar het grootst is. Ook mensen met een laag gezinsinkomen lopen een groter risico (41 procent). "Dat toont aan dat dit geen probleem is van high potentials alleen", zegt Van Hoof. "Wie het niet breed heeft, heeft geen geld om 'herstel' en 'pauze', zoals een sauna of een reisje, te kopen. Die mensen komen soms nog sneller in de problemen."

Ingebouwde rem

Iemand die zich hard inspant om dag in dag uit een energievretend leven in stand te houden waarbij er te weinig pauzes zijn om energie bij te tanken, kan zich opmerkelijk genoeg wel 'gelukkig' voelen', zo blijkt. Omdat een burn-out vaak wordt verward met een depressie keken de onderzoekers naar dat verband met het geluksgevoel. Niet verbazend is dat wie zich ongelukkig en ontevreden voelt het grootste gevaar loopt (78 procent) op een burn-out, al is niet duidelijk wat hier de kip of het ei is.

Opvallender is dat liefst driekwart van de mensen die zich 'heel gelukkig en tevreden' voelen het risico loopt ook een burn-out te ontwikkelen: 56 procent een gemiddeld risico, 18 procent een groot risico. "Je kunt je met andere woorden gelukkig voelen maar toch tegen de rand van een burn-out aan schurken", zegt Hans Verhoeven. "Dat stemt perfect overeen met hoe slecht de meerderheid hun risico inschat."

De oorzaak daarvan ziet Van Hoof vooral in het feit dat we geen biologisch ingebouwde rem hebben om onze stress- en energiebalans in evenwicht te houden. "We hebben allemaal te weinig kennis over die biologische realiteit. Op zich kunnen we veel aan en kunnen we perfect herstellen van zware inspanningen. Maar dat kan alleen als we compleet tot rust komen. En dat doen we niet. We worden constant overprikkeld, in een maatschappij die steeds sneller gaat. Als mens zijn we daar niet voor gemaakt. Wie zich gelukkig voelt, kan daarom toch finaal instorten. Ons systeem is niet voorzien op deze manier van leven. Het feit dat we ons risico zo slecht inschatten, bewijst dat."

Toch is er volgens de experte geen reden tot wanhoop. "Kleine interventies kunnen al veel verschil maken. Bewust rust en herstel opzoeken en pauzes inlassen is mogelijk." Daarover morgen meer.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234