Zaterdag 17/04/2021

Helden van de 21ste eeuw: rambo's met te veel poen

Erfgoeddag vraagt dit weekend wie uw held is. Als onze samenleving vandaag nog helden heeft, zijn die radicaal anders dan vroeger. 'De winnaar van de competitie, hoe tijdelijk of futiel ook, is vandaag de held.'

Wie zijn onze helden vandaag? Klassiek luidt het antwoord: de mannen - of vrouwen - die, geconfronteerd met gevaar of rampspoed, dapper strijden, niet opgeven en bereid zijn zichzelf op te offeren voor de grotere zaak, het ideaal. Een voorbeeld voor anderen ook. Simpel, lijkt het. Maar vraag het vandaag aan honderd mensen en je krijgt honderd verschillende antwoorden. Niemand die er bovenuit steekt.

"Geef me je antiheld en ik zeg wie je helden zijn", keert cultureel antropoloog Rik Pinxten van de Universiteit Gent de redenering om. Tenminste als je wil kijken in de spiegel die ze voorhouden. Ook als die een lelijk beeld toont. "Denk aan de rellen van vorige zomer in Engeland. Alles wat die jongeren niet konden bereiken, alles waardoor ze zich elke dag mislukt voelden, gooiden ze kapot. Materiële hippe spullen. Ze stalen het niet alleen, nee, ze vernielden ook de boel."

"Hetzelfde soort gedrag zag je de voorbije jaren af en toe opflakkeren in enkele banlieues", vervolgt Pinxten. "Jongeren die zich vernietigend tegen het adagium van vandaag keerden: 'wat men heeft, is wie men is'. Als hij de heldenstatus niet kan bereiken, gaat de antiheld vernielen wat tot die status leidt." De bekende filosofe Julia Kristeva noemt dat het spiegelnegativisme, spiegelnihilisme. "De helden van vandaag zijn de sociaal meest geslaagde mensen en dat zijn vandaag heel vaak financieel geslaagde mensen. Wie rijk weet te worden. Dat zijn niet dé helden tout court, maar wel de helden van vandaag."

Dat de winnaar van de competitie de held is, is echt ongewoon. "In andere culturen is dat niet zo, daarin is onze westerse cultuur een buitenbeentje", zegt Pinxten. "Vijftig jaar geleden was iemand die politiek de bakens verzette, een Charles De Gaulle, die een project met écht goede bedoelingen uit de grond wist te stampen, of een geniale wetenschapper als Einstein, de held. Vandaag krijg je zoiets niet meer aan de straatstenen verkocht. Schertsfiguren zoals een Berlusconi verworden tot held en zingen het jarenlang uit, zonder project, zonder enige bezieling. Enkel omdat ze als beste uit de competitie komen."

Dat hangt volgens Pinxten samen met de ultraliberale wereld van vandaag. "Dat neoliberalisme zie je niet alleen in de politiek, maar ook in de sport en het onderwijs. De individualisering neemt al jaren toe, maar de laatste jaren neemt dat extreme vormen aan. Elk van ons is een individu en we zijn allemaal elkaars concurrenten. In die zin deel ik zeker de analyse van professor Paul Verhaeghe (psychoanalyticus van de Universiteit Gent die de voorbije maanden "onze neoliberale samenleving waar iedereen gereduceerd wordt tot een te duchten concurrent" scherp bekritiseerde, NC)."

Als cultureel antropoloog "die weet dat er nog talloze levende culturen naast de onze bestaan", noemt Pinxten onze aanpak "knettergek". "Dit moet simpelweg leiden tot miserie. Ik ken geen enkele cultuur waarin je enerzijds solidariteit hebt en het individu tegelijk alles alleen moet dragen. Ik ken geen enkel project waar dat gelukt is. Een cultuur waarbij de basis de competitie is van elk individu tegen elk ander is grondig ontspoord. Dat is niet leefbaar."

"Dan krijg je heldenfiguren die niet meer voor een groep spreken, die geen project of ideaal meer nastreven maar enkel voor zichzelf als individu spreken. Kijk naar de voorbeelden zoals Medal of Honor op Playstation II waar jongeren vandaag de dag mee opgroeien. De basisverhaallijn is: ik tegen de wereld. De held is een rambo die als enige overleeft."

Of de held is wie als eerste de eindmeet haalt. De enige die er misschien toch nog bovenuit steekt, is Eddy Merckx. Al bij leven een mythe. Zijn naam viel het vaakst bij een vrij recente rondvraag naar sporthelden. Dat helden gezocht werden in de sportwereld is niet toevallig. Denk maar aan de adoratie voor Tom Boonen.

Sportjournalisten

"Als je oude heldenmythes zoals Odysseus bekijkt, zijn die verhalen telkens op dezelfde manier opgebouwd", verduidelijkt onderzoeker Tim Hoebeke (Universiteit Gent) zijn keuze voor sporthelden. "Iemand van een nederige afkomst of met een moeilijke jeugd, maar toch een zekere voorbestemdheid, trekt op queeste en overwint bepaalde obstakels. Zonder evenwel onfeilbaar te zijn - de held valt ook wel eens van zijn voetstuk - maar hij krijgt wel de kans om zich publiekelijk te verontschuldigen. Vervolgens wordt hij weer in de armen van het publiek gesloten." Denk behalve aan Tom Boonen ook aan iemand als Maradona bijvoorbeeld.

Hoebeke: "Pas je dat patroon toe op verhalen in de media vandaag, dan kom je uit bij sportverslaggeving. Dat is vandaag het grootste platform voor heldenverering. De opgang, val en wederopstanding van Tom Boonen is daar een perfecte illustratie van. Sportverslaggeving staat ook bol van de tegenstellingen: winst of verlies, zwart of wit, goed of slecht. Volgens cultureel antropoloog Levi-Strauss bestaat een mythe uit niets anders dan zulke binaire opposities. Sportjournalisten hebben het ook voortdurend over een strijd die steevast met veel emotie gepaard gaat."

De status die sporters krijgen, sluit aan bij dat dominante competitiemodel, reageert Pinxten. "Daar wordt de concurrentie ten top gedreven. In de slipstream ervan krijg je fenomenen als doping. De strijd wordt zo op het scherp van de snede gespeeld dat ze op den duur de boel moeten gaan belazeren om nog mee te kunnen."

"En ook daar zie je weer dat het aan een hoge financiële status gekoppeld wordt. De bedragen die sporters opstrijken, zijn ronduit obsceen. Maatschappelijk gezien is dat niet ordentelijk, zelfs immoreel dat sporters zulke bedragen verdienen. Rik Coppens was in zijn tijd een erg goede voetballer, maar die man is de hele tijd een viswinkel blijven uitbaten. Kan u zich dat vandaag voorstellen voor een topvoetballer? Nee, ze rijden rond in de duurste wagens en frequenteren exclusieve party's. Een viswinkel uitbaten vloekt daarbij."

Sportlui zijn moedige mensen met veel doorzettingsvermogen maar welke sporter zet zich in voor de grotere zaak, het ideaal? Hoebeke: "Je kan je inderdaad afvragen wat sporters toevoegen aan de samenleving. Die heldenstatus zegt vooral veel over de belangrijke plaats die sport en ontspanning in onze samenleving innemen. Maatschappelijke, sociale waarden zouden ook een criterium kunnen zijn, maar vandaag zijn helden sportfiguren. Dat zie je in de media."

Mediabarometer

Is dat zo? Zijn heroïsche sportverhalen in de krant de barometer voor wie onze echte helden zijn? "Helden hebben de media vandaag wel nodig", reageert communicatiewetenschapster Hilde Van Den Bulck, ook auteur van De celebritysupermarkt. "Je bent maar beroemd als anderen je kennen, maar mensen hanteren perfect hun eigen criteria bij de selectie van hun held. Concluderen dat helden in de media de helden van de samenleving zijn is té eenvoudig."

"Er is veel kritiek op onze erg vluchtige consumptiemaatschappij. Het is zo dat we vandaag mensen fantastisch vinden om andere dan buitengewone of larger than life prestaties. Zoals goed kunnen acteren of slim zijn en in Hollywood een rijke kerel aan de haak slaan. Maar ook al is het leuk om kortstondig mee te gaan met hypes à la Astrid Bryan, mensen zien heus het verschil wel tussen haar en iemand als Jeanne De Vos. Als je in India een vakbond uit de grond weet te stampen en in zoveel mensenlevens een wezenlijk verschil kan maken, lever je echt een uitzonderlijke prestatie. Dan ben je echt een heldin."

De status van sportlui sluit aan bij de idee dat helden iets bovenmenselijks doen, vervolgt Van Den Bulck. "Sport bezit natuurlijk ook wel dat uitzonderlijke of bovenmenselijke aspect. Met sportprestaties kan je ook nog iets bereiken waar de meesten van ons niet toe in staat zijn. Een gouden Olympische medaille kan je maar één keer om de vier jaar winnen, Tom Boonen is ook gewoon zoveel sneller en beter dan haast iedereen van ons. Om de Ronde van Vlaanderen te winnen, moet je afzien en zwaar doorzetten. Dat is unieker dan honderd meter lopen."

Toch zijn er steeds minder helden, mensen hebben er ook minder nood aan, merkte Tim Hoebeke in zijn rondvraag. "Als tiener of adolescent, heb je helden nodig. Als volwassene is dat al een stuk minder. Bovendien is het begrip held uitgehold geraakt. Velen vragen zich af of er vandaag nog échte helden zijn of enkel nog celebrities? Helden creëerden iets van blijvende waarde, celebrities zijn soms enkel nog beroemd."

Om de heldenstatus te bereiken moet je ook de tand des tijds doorstaan, vervolgt Van Den Bulck. "Daarom ontgroeien gewone mensen de status van lokale hier-en-nu-held zelden. Iemand die zich jarenlang inzet voor eenzame bejaarden of de piloot die een spectaculaire noodlanding maakte op de Hudsonrivier in Manhattan kan wel uitgroeien tot een tijdelijke, maar niet tot een blijvende held."

De tijdgeest moet ook goed zitten. Van Den Bulck: "Heel wat figuren konden ook maar uitgroeien tot historische helden omdat ze gerehabiliteerd werden, omdat ze gesteund werden door de politieke visie van die tijd. Helden weerspiegelen ook de maatschappelijke waarden van een tijd. Wie zich totaal inzet voor het milieu kan vandaag misschien uitgroeien tot een held, maar dertig jaar geleden veel minder. Toen lagen daar veel minder mensen van wakker. Zo relatief is het ook."

E=geen interesse2

Biedt dat perspectief voor figuren als de Franse verzetsman Stéphane Hessel die met zijn pamflet Engagez-vous wereldwijd een gevoelige snaar raakte? Is hij geen potentiële held van vandaag? Pinxten: "Je kan het alleen maar hopen. De regel is: wie uitblinkt in de competitie, wint. Ook al kan die competitie op zich extreem zijn, doorgaans mag ze niet te inhoudelijk of diepgaand zijn. Einstein zou het vandaag niet meer maken als held, Tom Boonen wel."

"Het moet grijpbaar, direct en tastbaar blijven. Tom Boonen heeft wel onwaarschijnlijke benen, maar hij blijft wel één van ons. We kunnen ons er nog mee identificeren. Einstein is zo hors catégorie dat hij onbereikbaar is. En diepgang is niet nodig. Wie zich een week lang opsluit in een glazen huis is zogezegd een held. Dat met zulke acties geen langetermijnproject beoogd wordt, maakt niet uit."

"In het neoliberale systeem heeft alles een economische waarde. Het spel op de markt telt. Ben je daarin de eerste, dan is de hemel in zicht. Maar ben je vandaag een Einstein en kan jouw geweldige talent niet verzilverd worden in een directe economische waarde, dan heb je het verkeerde tijdperk getroffen. Geen hond is erin geïnteresseerd."

"De Fransman Guy Debord voorspelde eind jaren 60 al het begin van de spektakelmaatschappij. Hij zag een samenleving zonder enige ideologie, die enkel nog draaide om opvallen. Ik moet zeggen: dat was een perfecte voorspelling van mechanismen die je vandaag ziet. Wie haalt het in de competitie? Degene die zich het best kan verkopen en liefst in de media. Om het te halen hoef je niet eens een bezield project te hebben."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234