Zondag 11/04/2021

'Heilige maagd Maria was tienermoeder'

Maria was geen in lichtblauwe gewaden gehuld toonbeeld van maagdelijkheid. Het echte beeld van Maria is een stuk prozaïscher. 'Noem haar maar een tienermoeder', zegt theologe Corrie Zwart-Bolander van de Katholieke Theologische Universiteit in Utrecht. Maar als Gods geest Jezus niet verwekte, wie is dan zijn biologische vader? Volgens een BBC-documentaire blijven er twee mogelijkheden over: Jozef was helemaal niet de passieve echtgenoot voor wie hij doorgaat of Maria werd verkracht door een Romeinse soldaat.

Brussel

Eigen berichtgeving

Nathalie Carpentier

Maria is niet altijd maagd geweest. "Alleen Mattheus en Lucas verwijzen ernaar. Maar de evangelisten Johannes en Marcus zwijgen over die maagdelijkheid", zegt Rik Torfs, hoogleraar kerkelijk recht, die eveneens geïnteresseerd is in het bredere spectrum van het christelijk geloof. "Ook Paulus vermeldt het niet in zijn brieven, hoewel die geschriften chronologisch vroeger komen dan die van Lucas en Mattheus. Het beeld van Maria als maagd duikt pas later bij Mattheus en Lucas op."

Het idee was niet eens zo gek: Jezus was niet de enige zoon van een maagd. "Alexander de Grote was dat ook. In de Grieks-Romeinse traditie in die tijd was het gebruikelijk dat helden geboren werden uit een maagd", zegt theologe Zwart-Bolander, die een doctoraalscriptie schreef met als titel 'Maria, een ongekende vrouw. Een vrouwenstudie naar opvattingen over Maria als Maagd en als Moeder van Jezus in de geschiedenis van kerk en theologie'. "De christus-aanhangers en de pas bekeerde christenen van hellenistische afkomst namen die traditie over."

Het kerstverhaal over Maria en Jozef, die voor een volkstelling naar Bethlehem trokken, waar Jezus geboren werd, is een eigen leven gaan leiden, zegt Rebecca Nunn, BBC-researcher voor de documentaire The Virgin Mary. Er is geen enkel historisch bewijs dat er toen een volkstelling plaatsvond in het Romeinse Rijk. "Alleen Mattheus en Lucas schrijven over Bethlehem, omdat David daar ook geboren was. Er is een groot gat ontstaan tussen het kerstverhaal dat iedereen kent en wat er werkelijk in het Nieuwe Testament is te vinden. Het is niet één verhaal, maar een verzameling verhalen van de evangelisten. Die hadden allemaal een duidelijk doel voor ogen: bewijzen dat Jezus de Messias was. Het is geen geschiedkundig verslag, maar een verhaal."

Maar wie was de moeder van Jezus dan echt? Hoewel zich een hele cultus omtrent haar ontwikkelde, is de informatie over Maria bijzonder schaars. "Maria was joodse. Het was in die tijd gebruikelijk dat vrouwen op jonge leeftijd werden gekoppeld aan mannen. De huwbare leeftijd voor een meisje lag rond haar eerste menstruatie. Maria zal ongeveer dertien of veertien geweest zijn toen ze Jezus kreeg", zegt Zwart-Bolander.

Maria wordt gekoppeld aan de oudere Jozef. En zoals het de gewoonte is, wordt vermoedelijk een huwelijkscontract ondertekend. "De verloving gaat in, maar ze wonen nog niet bij elkaar. Daarna volgde een periode van een jaar waarna de man zijn verloofde tot bruid neemt", vervolgt Zwart-Bolander. "Maar ze werden wel geacht om in die tijd geen geslachtsgemeenschap te hebben."

En daar komt de kink in de kabel. Volgens het evangelie van Mattheus is Maria zwanger nog voor het huwelijk echt voltrokken is. "Mattheus zegt dat Jozef overwoog om te scheiden. Hij schrijft hoe Jozef een droom krijgt omdat hij weet dat Maria zwanger is. Hij neemt zich voor om haar te verlaten, maar in de droom krijgt hij de boodschap dat niet te doen. Jozef ontwaakt en 'deed zoals de engel hem bevolen had. Hij nam zijn vrouw tot zich, maar had geen gemeenschap. Bij de geboorte noemde hij zijn zoon Jezus'."

Hoewel Johannes en Marcus met geen woord repten over die maagdelijke verwekking, was de toon gezet. De huidige kerkelijke traditie wil zelfs dat Maria een drievoudige maagd is: bij de verwekking van Jezus, bij de geboorte, maar ook na de geboorte van Jezus. Voor de biologie had uitgespit hoe de vork werkelijk aan de steel zat, ging dat er nog in als zoete koek. "Je mag niet vergeten dat men ook niet precies wist hoe een kind ontstaat", zegt Zwart-Bolander. "Dat was een mysterie. Pas met de feministische theologie en de biologische kennis is dat raadsel ontrafeld. Nu is het voor westerlingen nog moeilijk te aanvaarden dat Maria maagd was en op mysterieuze wijze zwanger raakte."

Maar als Maria dan toch geen maagd was en seks had, wie is dan Jezus' biologische vader? Jozef zelf wellicht, zegt Nunn. "Paulus en Marcus zeggen niets over een maagdelijke geboorte. Lucas en Mattheus wel, maar pas later en ze hadden allerlei redenen om het zo te verwoorden. Vergelijk het met Star Wars, waarbij achteraf de eerste aflevering wordt geschreven. Lucas en Mattheus wisten hoe Jezus' leven was geëindigd. Vanuit het idee van de Messias schreven ze over de geboorte, als iets uitzonderlijks, als een maagdelijke geboorte. Als je dat weet, lijkt Jozef een voor de hand liggende verklaring: ofwel was Jezus een buitenechtelijk kind van Jozef, ofwel verliep alles normaal en werd Jezus verwekt na het huwelijk. Maar echt honderd procent zekerheid is er niet."

Volgens een andere hypothese zou Maria verkracht zijn door een Romeins soldaat die Panthera heette. "De joodse schrijver Celsus vertelt dat en er is zelfs een graf van een zekere Panthera gevonden", zegt Nunn. De juiste man op het juiste moment dus en het is niet eens een vergezochte verklaring, gezien in die tijd soldaten wel vaker hun lusten gewelddadig botvierden op vrouwen. Nochtans vindt deze versie moeilijker ingang. Het zouden eerder valse roddels zijn van tegenstanders van het christendom om de groeiende beweging in diskrediet te brengen. "Het christendom was oorspronkelijk een andere versie van het jodendom", zegt Nunn. "Maar later scheurde die af. Er was duidelijk sprake van spanning in die periode."

Hoe het ook zij, door de eeuwen heen kent de vrouwelijkheid en seksualiteit van Maria duidelijke ups en downs. Jacobus zet in zijn apocriefe evangelie duidelijk het beeld van de maagd voorop en vult dat vrij kleurrijk in. Zo schrijft hij hoe Salome er zich van wil vergewissen dat een maagd een kind heeft gebaard: zij wil haar vinger in Maria's vagina steken maar verbrandt zich. "In de Middeleeuwen wordt Maria dan weer afgebeeld als voedende vrouw die melk geeft. Van de melk die uit haar borsten spuit, kunnen de gelovigen drinken. Dat is later verdwenen. Dat vrouwelijke hoorde niet. De nadruk komt steeds meer op het maagd-zijn te liggen."

Hoewel academici het erover eens zijn dat Maria's maagdelijkheid niet letterlijk te interpreteren viel, doet de kerk dat wel. En nog steeds. "Het is een dogma waar je niet aan mag tornen", zegt Zwart-Bolander. "Als ik het zelf ter discussie stelde, waren de reacties vaak erg heftig. Zelfs van mensen waar ik je het niet van zou verwachten. In mijn doctoraalscriptie laat ik zelf ook in het midden wie de verwekker van Jezus was."

Pogingen om een moderner beeld te schilderen van Maria werden hardnekkig geweerd. Het huidig kerkelijk standpunt is een stuk conservatiever dan veertig jaar geleden. "In 1966 werd de Nederlandse catechismus opgesteld in opdracht van de Nederlandse bisschoppen", zegt Torfs. "Ze wilden het geloof in een diepere en niet-letterlijke dimensie bekijken." Maar paus Paulus VI stak er een stokje voor. "De gebruikte woorden werden door Rome als te zwak gezien. Ze zagen het als een manier om de zaken niet meer au sérieux te nemen. Ze hebben teruggegrepen naar de letterlijke interpretatie."

Nochtans was de catechismus een mondiaal succesnummer, aldus Torfs. "Precies daarom heeft Rome ingegrepen. Het hangt samen met de mentaliteit van de huidige kerkleiding. Die zien het geloof eerder als een optelsom van dogma's in plaats van als een openheid voor mysterie en diepere levensvragen. Ze vrezen dat als de maagdelijkheid ter discussie wordt gesteld, de mensen gaan twijfelen. Terwijl juist de letterlijke interpretatie van die maagdelijkheid doet twijfelen aan alles. Zoiets werkt eerder averechts."

Volgens een hypothese zou Maria verkracht zijn door een Romeinse soldaat

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234