Maandag 20/09/2021

AchtergrondCoronapil

Heilige graal onder de medicijnen zou er eind dit jaar moeten zijn

null Beeld Sven Franzen
Beeld Sven Franzen

Wat als… er een coronapil zou bestaan die je inneemt bij de eerste symptomen en waarna je niet meer ziek wordt? Al een hele coronacrisis lang zoeken wetenschappers over de hele wereld naar zo’n middel. En de kans is groot dat het er tegen eind dit jaar ook is.

Het moet zowat de heilige graal zijn onder de medicijnen: de coronapil. Al van in het begin van de coronacrisis gingen wetenschappers wereldwijd ernaar op zoek. De zoektocht liep parallel met die naar een vaccin. Een vaccin kan in grote mate voorkomen dat je besmet raakt en ziek wordt, maar geen enkel vaccin beschermt voor de volle 100 procent. Bovendien zijn er altijd mensen bij wie een vaccin minder goed werkt, denk maar aan transplant- of kankerpatiënten. Met andere woorden: zelfs met vaccins zullen er nog altijd mensen besmet raken en ziek worden.

Enter de coronamedicijnen. Over de hele wereld lopen op dit ogenblik volgens gegevens van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) meer dan 800 onderzoeken naar hulpmiddelen tegen het coronavirus. Ongeveer een kwart gaat over nieuwe vaccins, de rest richt zich allemaal op geneesmiddelen.

Viroloog Johan Neyts (KU Leuven). 'Alleen al het oraal beschikbaar maken, in een pilletje bijvoorbeeld, is meestal een hele oefening.' Beeld ID-Thomas Sweertvaegher
Viroloog Johan Neyts (KU Leuven). 'Alleen al het oraal beschikbaar maken, in een pilletje bijvoorbeeld, is meestal een hele oefening.'Beeld ID-Thomas Sweertvaegher

Maar de zoektocht naar een coronapil is een moeilijke queeste, weet viroloog Johan Neyts (KU Leuven). Zijn team werkt intensief aan antivirale middelen en volgt de internationale ontwikkelingen op de voet. Als een vaccin ontwikkelen tegen een nieuw virus al moeilijk en complex was, is een goed werkend geneesmiddel maken dat nog zoveel ingewikkelder. “Alleen al het oraal beschikbaar maken, in een pilletje bijvoorbeeld, is meestal een hele oefening”, zegt Neyts. “Je moet ervoor kunnen zorgen dat met de inname van enkele pilletjes per dag de werkzame stof voldoende lang in het bloed aanwezig blijft. Zo’n middel moet ook uitermate veilig zijn.”

De coronamedicijnen waarnaar gezocht wordt, zijn grosso modo in te delen in twee categorieën: medicijnen die de symptomen bestrijden wanneer iemand al volop ziek is en antivirale middelen die moeten voorkomen dat het coronavirus zich door het lichaam verspreidt als iemand besmet is geraakt.

In de eerste categorie is er nu al vrij veel voor handen. Aan het begin van de crisis moesten dokters in de ziekenhuizen het virus bestrijden zonder wapens. Er was zo goed als niets bekend over het ziektebeeld en welke ravage het virus aanrichtte in het lichaam. Omdat er zo weinig informatie was en nieuwe medicijnen ontwikkelen een lang proces is, werd er in eerste instantie gekeken naar bestaande geneesmiddelen. Covidpatiënten die in het ziekenhuis extra zuurstof nodig hadden, bleken baat te hebben bij de ontstekingsremmer dexamethason. Als patiënten niet genoeg opknapten, kregen ze een ander type van immuunonderdrukker, vaak het reumamedicijn Tocilizumab. Daarnaast werd duidelijk dat ook bloedverdunners, die de grote kans op bloedstolsels verminderen, verbetering brachten.

Niet altijd gericht

De behandeling werd dus steeds beter, maar de bestaande middelen werken niet altijd heel gericht en niet bij elke patiënt even goed. Specifiek tegen het coronavirus ontwikkelde medicijnen zouden de behandeling nog meer kunnen vooruithelpen – en vooral kunnen voorkomen dat een ziek persoon nog zieker wordt en op intensieve zorg terechtkomt.

De Europese Commissie heeft recent een lijst opgesteld met vijf beloftevolle nieuwe medicijnen die door het Europees Geneesmiddelenbureau worden onderzocht. Vijf andere staan te popelen om op de lijst te geraken. Europees commissaris voor Volksgezondheid Stella Kyriakides maakt zich sterk dat er minstens drie nieuwe medicijnen vergund moeten kunnen worden tegen het einde van het jaar.

De meeste van die beloftevolle medicijnen zijn antilichamen: krachtig werkende antistoffen die geselecteerd worden uit het bloed van genezen covidpatiënten en daarna in grote hoeveelheden worden geproduceerd.

Het bekendste is wellicht Regeneron, het experimentele medicijn dat de voormalige Amerikaanse president Donald Trump vorig jaar toegediend kreeg. Hij was er meteen wild enthousiast over. Naast Regeneron Pharmaceuticals werken ook farmareuzen Eli Lilly en GlaxoSmithKline samen met Vir Biotechnology aan zo’n antibody.

Vlaamse lama

Ook het Gentse biotechbedrijf ExeVir Bio heeft een vergelijkbaar type medicijn als dat van Regeneron in de pijplijn. Een Vlaamse lama kreeg in 2016 eiwitten van toen gekende coronavirussen ingespoten en maakte antilichamen aan tegen dit virus. Toen het nieuwe coronavirus opdook, bleken die antilichamen ook werkzaam tegen het nieuwe virus. Op basis daarvan probeert ExeVir Bio, een spin-off van het Vlaams Instituut voor Biotechnologie, een antistof te ontwikkelen voor het huidige coronavirus.

Neyts, die de antilichamen van ExeVir Bio en andere partijen test, noemt deze veelbelovend. Al hebben de antilichamen wel een paar nadelen. “Ze moeten via een infuus of onderhuids worden toegediend, wat bijna per definitie betekent dat het in een ziekenhuissetting moet gebeuren. Bovendien zijn ze behoorlijk duur. Als we deze middelen willen inzetten op grote schaal, moet daar een oplossing voor gevonden worden.”

Lama's die eerder ingespoten waren met coronavirussen, bleken antistoffen aan te maken die ook de strijd aangingen met het nieuwe coronavirus. Beeld AFP
Lama's die eerder ingespoten waren met coronavirussen, bleken antistoffen aan te maken die ook de strijd aangingen met het nieuwe coronavirus.Beeld AFP

Alle medicijnen die de behandeling kunnen vooruithelpen, zijn welkom. Maar hoe cool zou het zijn om van zodra je positief test, een pilletje te kunnen nemen en helemaal niet meer ziek te worden? Of, van zodra je symptomen vertoont, de verdere ontwikkeling van de ziekte te stoppen?

Het klonk lang als sciencefiction, maar dat is het niet meer. Farmabedrijf Pfizer, bekend van het coronavaccin, werkt aan zo’n coronapil. Het bedrijf wil nog niet te veel in zijn kaarten laten kijken en wil voorlopig weinig kwijt over de testresultaten. Maar in het Nederlandse actuaprogramma Eén vandaag zei medische directeur Marc Kaptein van Pfizer Nederland recent dat de pil er tegen eind dit jaar al kan zijn. “Het gaat om een antiviraal geneesmiddel waarmee zowel de duur als de ernst van de infectie aanzienlijk gereduceerd zou kunnen worden”, zei hij.

De coronapil van Pfizer, die voorlopig de weinig sexy klinkende naam PF-07321332 kreeg, is een proteaseremmer. Het middel werkt in op een enzym, de protease, die het virus gebruikt om zich binnenin menselijke cellen te vermenigvuldigen. Bepaalde van de heel krachtige hiv- en hepatitis C-remmers hebben trouwens ook de protease van deze virussen als doelwit.

Ook tegen varianten

Volgens Mikael Dolsten, hoofd van de wereldwijde researchafdeling van Pfizer, is het middel bedoeld voor patiënten bij wie de infectie nog in een vroeg stadium is. “Om de pandemie te baas te worden, zijn zowel preventie nodig, door middel van een vaccin, als een behandeling voor degenen die ziek worden”, zegt hij in een persmededeling. “Gezien de manier waarop dit virus muteert, is het niet ondenkbaar dat behandelopties voor de ziekte ook na de pandemie van groot belang zullen zijn.”

En dat is meteen de grote sterkte van de nieuwe beloftevolle medicijnen en wat we nodig hebben, meent ook professor Neyts: de meeste van de antivirale middelen die nu ontwikkeld worden, blijken goed te werken tegen alle varianten. Het verschil tussen de varianten zit namelijk vooral in de veranderingen aan het ‘spike-eiwit’, de stekeltjes van het coronavirus: ze veranderen om zich nog beter aan menselijke cellen te kunnen hechten. “De meeste antivirale middelen die worden ontwikkeld, werken dan weer op de replicatiemachinerie van het virus: de manier waarop het zich vermenigvuldigt. En deze is bij alle varianten grotendeels hetzelfde”, stelt professor Neyts.

Hij is alvast hoopvol over de aanstormende antivirale covidmiddelen. “Pfizer is alvast een van de koplopers. Ze hebben een krachtige molecule die ook oraal kan worden toegediend. Er is geen infuus voor nodig. De virale protease is een goed doelwit om aan te vallen met een geneesmiddel.”

Genetische code

Neyts werkt samen met het Leuvense Centre for Drug Design & Discovery (CD3) en het Belgische/Amerikaanse bedrijf Aligos Therapeutics ook met succes aan de ontwikkeling van een proteaseremmer. Samen met CD3 is zijn team intensief aan de slag met de ontwikkeling van coronaremmers die nog op een andere manier de vermenigvuldiging van het virus remmen.

Want er zijn nog andere manieren waarop je het virus kan stoppen in zijn vermenigvuldiging. Eén daarvan is bijvoorbeeld de virale polymerase, zeg maar de kopieermachine van de genetische code van het virus. Neyts: “Eens het virus de cel is binnengedrongen, gaat de virale polymerase deze code vele duizenden keren kopiëren. Ook dat enzym kan je blokkeren. Dat is bijvoorbeeld wat Molnupiravir van farmabedrijf MSD/Merck doet. Het middel is ontwikkeld als een influenzaremmer, maar blijkt ook goed te werken tegen corona. Uit onderzoek bij patiënten blijkt het, als je het in de eerste vijf dagen na het optreden van symptomen toedient, de kans op ernstige infecties te verminderen. We hebben het in ons labo getest op hamsters en het werkt effectief tegen alle varianten. Een andere remmer van de corona-polymerase is het Japanse griepmiddel favipiravir. Het zit in verschillende landen in klinische studies.”

Het Japanse griepmiddel favipiravir. Beeld REUTERS
Het Japanse griepmiddel favipiravir.Beeld REUTERS

Natuurlijk valt het niet uit te sluiten dat het virus resistent kan worden aan een geneesmiddel, waardoor het dus minder goed of zelfs niet gaat werken. Bij hiv en hepatitis krijgen patiënten een cocktail van twee of drie krachtige virusremmers in één pil. Treedt er resistentie op tegen de ene remmer, dan vangen de andere dat op. Virusremmers tegen hiv en hepatitis moeten wel langdurig worden ingenomen, in het geval van hiv zelfs levenslang. Daardoor vergroot de kans dat het virus resistent wordt. Een behandeling met een coronapil zal wellicht maar een week duren. Maar ook dan kan resistentie niet helemaal worden uitgesloten. Vandaar dat er vooral gekeken moet worden naar combinaties van coronaremmers.

En dan is er nog goed nieuws: onderzoekers wereldwijd zijn as we speak een heel nieuw medicijn tegen corona aan het testen: ensovibep. Onder meer het UMC in het Nederlandse Utrecht stapte mee in het onderzoek. Wereldwijd worden er nu 2.400 volwassenen gezocht om deel te nemen aan klinische studies. Ensovibep is een eiwit dat via een infuus eenmalig kan worden toegediend binnen de zeven dagen na de besmetting. Het kan voorkomen dat patiënten ernstig ziek worden doordat de infectie niet van cel naar cel kan ‘overspringen’. Ook hier ligt de streefdatum op het najaar, al moet het Europees geneesmiddelenbureau EMA en de Amerikaanse tegenhanger FDA het nadien nog goedkeuren.

Ook hier wordt veel van verwacht. Al is het natuurlijk afwachten of al deze middelen goed door alle klinische fases geraken. Daarvoor heb je namelijk patiënten nodig om een middel aan toe te dienen. Al zou dit, nu de curves met besmettingen weer stijgen, weer minder een probleem mogen zijn.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234