Maandag 25/10/2021

Heerlijk Russisch

Boris Pasternak, Dokter Zjivago. Vertaling Nico Scheepmaker. Utrecht/Antwerpen, 1958

Dokter Zjivago was ongetwijfeld dé film van mijn ouders. Ik heb hem voor het eerst gezien toen ik nog te jong was, het was een film waarvan ik me jarenlang niets anders herinnerde dan Lara's blauwe ogen en blonde haar, de waterige blik van Omar Sharif, de vertrekken van een landgoed waar binnenshuis de sneeuw enkeldiep, als een tapijt, op de grond lag en de kroonluchters niet van glas maar van ijs leken te zijn, een lange treinreis in een veewagon, en de blinkende sabels van kozakken te paard in de straten van een stad. En de muziek natuurlijk, dat op de balalaïka vertolkte wijsje dat tot in den treure in winkelcentra te horen was en nog wel is, afgesleten tot muzak en met geen mogelijkheid nog te verbinden met de beelden die filmmuziek soms volledig zelfstandig weet op te roepen, met emoties die met die beelden zijn verbonden. Wat ik erbij voelde toen ik de film voor het eerst zag, valt overigens moeilijk te zeggen. De emoties van mijn ouders, vermoed ik nu, hun blijkbaar diep geraakt zijn door wat mij volledig ontging.

Dat laatste is op zich genoeg om op iets latere leeftijd zo'n film definitief als een sentimentele Hollywood-draak in het geheugen op te bergen en, weer iets later, het boek van Pasternak (1890-1960) niet te willen lezen. Dokter Zjivago, bestseller, boekenclub-aanbieding, in bruin karton met gouden letters gebonden uitgave tussen andere boekenclub-boeken uit dezelfde serie, NBC-klassieken. Kon niet wat zijn. Toch moet iets of iemand mij er toe hebben gebracht om eind jaren tachtig op een rommelmarkt de zesentwintigste druk (uit 1968, 135ste tot 145ste duizendtal) van een oorspronkelijk in 1958 door Nico Scheepmaker gemaakte vertaling aan te schaffen. Zeshonderd pagina's, 'Zjivago's gedichten' als bijlage aan het eind: "De sneeuw bedekt de straten / En strijkt de daken bij. / Ik ga mijn benen strekken: / En voor de deur sta jij!" Ik weet bijna zeker dat het niet daarom was dat ik het boek kocht.

Misschien geloofde ik toen nog dat Nobelprijswinnaars wel de moeite waard móésten zijn? Pasternak kreeg die prijs in 1958. Of was het juist omdat hij die prijs uiteindelijk weigerde? Maar dat was pas nadat die toekenning ertoe leidde dat Pasternak uit de Russische schrijversbond werd gezet en men dreigde hem te verbannen. Pasternak smeekte in een open brief aan Chroestsjov niet tot dat laatste over te gaan, omdat dit voor hem gelijk zou staan aan de dood - en zag van de aanvankelijk dankbaar aanvaarde prijs af. Dokter Zjivago was toen overigens in Rusland nog niet verschenen; wel in 1957 in een Italiaanse, Franse, Duitse en Engelse vertaling - en in het Westen een enorm succes.

Dat alleen al biedt een verklaring voor de houding van de Russische autoriteiten en pers. En een feit is dat het boek nu niet onmiddellijk braaf de paden volgt die het sociaal-realisme voorschreef. Het beschrijft de jaren 1905-1929: het Rusland tijdens de Eerste Wereldoorlog, de Oktober-revolutie, de strijd tussen Witten en Roden, mensjewieken en bolsjewieken, en het personage Zjivago is nu niet direct een partijganger. Hij is een intellectueel, iemand die terzijde staat, niet overgaat tot daden, maar integendeel, als zoveel intellectuelen, de speelbal is van andermans dadendrang. Hij kraakt een aantal kritische noten in situaties waar men beter zijn mond houdt, en dat niet omdat hij moedig is, maar veeleer vanwege een ten opzichte van de hem omringende gebeurtenissen naïef geloof in vrijheid. De revolutionairen spreken over de "herschepping van het leven", zo fulmineert hij ergens tegenover een revolutionair die hem volkomen in zijn macht heeft, alsof het bestaan "een brok ruw materiaal is, dat nog niet door hun aanraking geadeld is en hun bewerking nog van node heeft." Maar voor hem is het leven "nimmer materiaal en ook nimmer materie. Het leven is juist onafgebroken bezig zichzelf te vernieuwen, het is een beginsel dat eeuwig aan veranderingen blootstaat (...) en dat mijlen ver verheven staat boven alle stupide theorieën die u en ik erover te berde brengen."

Daarmee wordt 'het ware leven' boven de alledaagse realiteit geplaatst, een metafysische verheerlijking van natuur, nog steeds dicht bij een God die, in naam althans, toch is opgegeven. Er is een hoger verband, iets verhevens, dat al te menselijke principes en het daarop gebaseerde handelen tot waanzin maakt, maar dat zelf niet als illusoir wordt beleefd. Het maakt de roman gedateerd, en maakt ook dat vele al te toevallige en symbolische ontmoetingen (aan een uiteenzetting van de intrige waag ik me hier niet) vaak te ongeloofwaardig zijn - vooral die tussen Zjivago en de als symbool voor Rusland en dat boventijdelijke leven zelf afgeschilderde Lara. "Wat een zinrijke samenloop van omstandigheden!," roept Zjivago op een gegeven moment uit in een scène die daardoor eerder potsierlijk is.

Maar bij dat alles blijft Dokter Zjivago ook vandaag de dag lezenswaard. Niet in de laatste plaats door het décor, enerzijds de vaak knappe en poëtische beschrijvingen van de natuur die nooit vervelen, anderzijds de tumultueuze gebeurtenissen op politiek vlak (enige voorkennis is overigens niet overbodig). Het heeft alle kenmerken van de grote Russische negentiende-eeuwse epische romans, met zijn vracht aan personages en zijn brede opzet, maar maakt ook gebruik van meer modernistische procédé's: brokken tekst die op zichzelf lijken te staan en het verhaal onderbreken. Volksverhalen over tovenarij en bijgeloof die soms tot bijna surrealistische passages leiden, worden afgewisseld met filosofische passages en beschouwingen over literatuur. En in het weidse perspectief dat heel Rusland omvat - van Siberië tot aan de Oeral, van Moskou tot Joerjatin - blijft er steeds oog voor details, zoals de beschrijving van de geur in een kamer, "de wrange zure geur van een jonge walnoot in een zacht, groen schilletje, dat bij aanraking zwart zou worden". En dan: het boek is heerlijk 'Russisch', met van die mensen die regelmatig buiten westen raken door de hevigheid van hun gevoel, in anderhalve zin laveloos worden van zelfgestookte wodka en in een mum van tijd van 'himmelhoch jauchzend zum Tode betrübt' zijn.

Natuurlijk heb ik later de film nog eens gezien, en wat opvalt is hoe Hollywood verheven gevoelens als die van Zjivago weet om te buigen in de banale boodschap dat communisten beesten waren, zijn en altijd zullen blijven. Zjivago's hoogstaande, romantische idee van vrijheid zou op de eerste de beste hoek van New York sneuvelen, zoals het complexe karakter van Pasternaks Zjivago in de vochtige ogen van Sharif wordt omgevormd tot dat van een potsierlijke, en niet eens aandoenlijke dwaas - de vrije mens volgens westers model. Men zou voor minder in Rusland, zelfs in Sovjet-Rusland hebben willen blijven.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234