Donderdag 08/12/2022

Heeft Poetin maffiastaat nog onder controle?

Ramzan Kadyrov krijgt van Poetin de vrije hand om de deelrepubliek Tsjetsjenië te besturen. De vraag is hoeveel controle het Kremlin nog heeft.

De Russische oppositie heeft een beroep op president Poetin gedaan om Ramzan Kadyrov, de leider van de deelrepubliek Tsjetsjenië, in toom te houden. Aanleiding zijn de dreigementen tegen Jelena Milasjina, een journaliste van de oppositiekrant Novaja Gazeta. Zij werd door het officiële Tsjetsjeense nieuwsagentschap met de dood bedreigd wegens haar kritische artikelen over misstanden onder het bewind van Kadyrov.

De Tsjetsjeense autoriteiten lijken zich vooral te hebben gestoord aan haar stukken over het omstreden huwelijk van een 57-jarige politiechef - een persoonlijke vriend van Kadyrov - met een 17-jarig meisje. In een artikel over Milasjina waarschuwde het officiële agentschap Grozny Inform dat zij door "permanent haar land zwart te maken" wel eens hetzelfde lot zou kunnen ondergaan als Novaja Gazeta-journaliste Anna Politkovskaja, die in 2006 werd vermoord, en oppositieleider Boris Nemtsov, die in februari dit jaar werd doodgeschoten.

Milasjina, die inmiddels uit Tsjetsjenië is gevlucht, heeft de afgelopen jaren tal van artikelen geschreven over de ontvoeringen, stille executies en het geweld tegen mensenrechtenactivisten in het Tsjetsjenië van Kadyrov. Begin deze maand nog werd het kantoor van het Comité tegen Martelingen in Grozny overvallen.

Kadyrov werd in 2007 op 30-jarige leeftijd door Poetin tot president van de Kaukasus-republiek benoemd. Zijn voornaamste taak was de laatste restjes op te ruimen van de rebellenbeweging waarmee Poetin grotendeels had afgerekend in de 'tweede Tsjetsjeense oorlog' (1999-2000). Daarbij kreeg de jonge president, wiens vader Achmad in 2004 werd opgeblazen door de rebellen, de vrije hand van Moskou.

Grozny City

Terwijl Moskou miljarden pompte in de wederopbouw van de aan puin geschoten hoofdstad Grozny, stampte Kadyrov een privéleger uit de grond, waarin hij ook voormalige rebellen opnam. In het centrum van Grozny verrezen een gigantische moskee en wolkenkrabbers, waaronder Grozny City, een zakencomplex annex vijfsterrenhotel. Intussen rekenden de knokploegen van de president, de 'Kadyrovtsy', meedogenloos af met de oppositie en iedereen die ervan verdacht werd banden te onderhouden met de rebellen.

Mensenrechtenactivisten die protesteerden tegen het schrikbewind van Kadyrov, werden vaak zelf het slachtoffer. Zo werd de activiste Natalja Estemirova, die ook voor Novaja Gazeta werkte, in 2009 in Grozny ontvoerd en kort daarna dood teruggevonden. Uit vrees voor de 'Kadyrovtsy' zijn vrijwel alle activisten uit Tsjetsjenië gevlucht; slechts een enkeling heeft de moed het werk voort te zetten.

Met behulp van Kadyrov heeft Moskou de opstand in de Kaukasus, die begon toen de toenmalige leider Dzjochar Doedajev in 1991 de onafhankelijkheid van de republiek uitriep, weten te bedwingen. Maar de prijs daarvoor is dat Tsjetsjenië in feite een staat binnen de Russische staat is geworden. In de praktijk heeft Moskou nauwelijks greep op wat er in Tsjetsjenië gebeurt.

Dat bleek in april dit jaar nog eens, toen een politieteam uit het zuidelijke Stavropol een Tsjetsjeense zakenman doodschoot tijdens een mislukte poging hem in Tsjetsjenië te arresteren. Die operatie lokte een woedende reactie uit van Kadyrov. Hij waarschuwde dat zijn troepen zouden afrekenen met iedere Russische agent die zich zonder zijn toestemming op Tsjetsjeens grondgebied zou wagen.

In de loop der tijd heeft Kadyrov een strijdmacht opgebouwd die volgens sommige schattingen misschien zelfs 80.000 man sterk is. Kennelijk om zijn macht te tonen organiseerde hij eind vorig jaar een manifestatie in het stadion van de voetbalclub Terek Grozny, waar hij zich door 20.000 bewapende militieleden liet toejuichen.

Volgens Russische oppositiebladen financiert Kadyrov zijn strijdmacht door de subsidies uit Moskou - over 2015 een half miljard euro - af te romen. Daarnaast steunt hij op het door zijn moeder beheerde Achmad Kadyrov-fonds, op papier een charitatieve instelling, maar volgens de oppositiekrant Kommersant niets anders dan een vehikel om de bevolking af te persen. Overheidsambtenaren, van onderwijzers tot artsen, moeten volgens de krant 'vrijwillig' 10 procent van hun loon afdragen aan het fonds. Ook bedrijven en zakenlieden zouden worden gedwongen het Kadyrov-fonds te spekken.

Het fonds beheert inmiddels een heel netwerk van bedrijven, die permanent op overheidsopdrachten kunnen rekenen. Tot het imperium behoren een van de grootse bouwconcerns van Tsjetsjenië en het sportcomplex Colosseum, waar Kadyrov graag kickboksgala's houdt met sterren als Badr Hari.

Kadyrov verheerlijkt zijn Moskouse beschermheer en bezweert keer op keer dat hij graag bereid is voor Poetin te sterven, maar langzamerhand begint het onduidelijk te worden wie nu de beschermheer is en wie de klant. Zonder Poetin zou Kadyrov nooit de sterke man van Tsjetsjenië zijn geworden, maar Poetin kan moeilijk zonder Kadyrov wil hij voorkomen dat de Kaukasus weer tegen Moskou opstaat.

Baarden van de broeders

Sommigen verdenken Poetin ervan dat hij Kadyrov ook gebruikt om dichter bij huis vuile karweitjes op te knappen, zoals het uit de weg ruimen van critici van zijn campagne tegen Oekraïne. Zo viel na de moord op Nemtsov meteen de verdenking op Kadyrov, ook al omdat enkele van de verdachten banden bleken te hebben met de Tsjetsjeense Noord-brigade, Kadyrovs privégarde. Ondanks alle geruchten over de rol van Kadyrov verleende Poetin de Tsjetsjeense leider een week na de moord een hoge onderscheiding.

Maar een andere theorie wil dat Kadyrov de operatie zonder medeweten van het Kremlin op touw zette. Volgens sommigen zou de Russische geheime dienst zich juist zorgen maken over de groeiende macht van Kadyrov en het gevaar dat deze zich als een 'monster van Frankenstein' tegen zijn uitvinder keert. Zij wijzen erop dat het Tsjetsjeense bewind een commandant uit de Noord-brigade die ervan wordt verdacht dat hij betrokken was bij de moord op Nemtsov, weigert uit te leveren aan Moskou.

In ieder geval zit Poetin voorlopig aan Kadyrov vast, zeker nu Moskou zich steeds meer zorgen begint te maken over de mogelijke terugkeer van jihadisten die in Syrië hebben gevochten. De harde kern daarvan bestaat uit strijders die eerder tegen de Russische troepen hebben gevochten.

Begin deze maand dook op Vkontakte, de Russische tegenhanger van Facebook, een foto op met een oproep van aanhangers van de terreurgroep Islamitische Staat aan IS-leider Abu Bakr al-Baghdadi om zijn kalifaat uit te breiden naar Tsjetsjenië. Extra pijnlijk voor Kadyrov was dat op de achtergrond de reusachtige moskee te zien was die hij ter nagedachtenis van zijn vader in het centrum van Grozny heeft opgericht. "De hoofden zullen eraf vliegen van mensen die de hijabs van de zusters trekken of de baarden van de broeders belagen", waarschuwde de boodschap. Dat vooruitzicht is een sterk argument voor Poetin en Kadyrov de relatie warm te houden.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234