Dinsdag 10/12/2019

Factcheck

Heeft de kernramp van Fukushima echt deze gemuteerde monstervis gecreëerd?

Moeten we bang zijn voor deze Godzilla-vis? Beeld Hirasaka Hiroshi

Wanneer de woorden 'monstervis' en 'Fukushima' in één kop staan, is er eigenlijk al genoeg gezegd. De conclusie volgt dan snel: het radioactieve materiaal dat vrijkwam bij de kernramp in Fukushima in maart 2011, heeft ervoor gezorgd dat de fauna in het omliggende gebied is gaan muteren tot monsterlijke proporties. Maar klopt dat wel?

Het alarmerende bewijs is de 'monstervis' die recentelijk door een Japanse visser aan de haak werd geslagen. "De vis met zijn gigantische, gapende mond lijkt regelrecht weggezwommen uit een prehistorische of dinofilm", aldus het Algemeen Dagblad. Het zou gaan om een zeewolf: "Normaalgesproken worden die gemiddeld zo'n meter lang, maar het exemplaar van de Japanse visser is bijna twee keer zo groot."

De foto van de gemuteerde, radioactieve Godzilla-vis ging de wereld over. Ontstaan in de wateren van Fukushima monsterlijke wezens? Of hebben we te veel films gekeken?

Wat is de bron?

Op 29 augustus plaatste de Japanse visser en zeebioloog Hirasaka Hiroshi een foto op Twitter van zijn nieuwe vangst: een grote wolfsvis, gevangen in de wateren van Shiretoko, een schiereiland op het meest noordelijke Japanse eiland Hokkaido. Twee dagen later plaatst hij op verzoek nog een foto van de opmerkelijke vis, zijn gezicht vertrokken in een grimas onder het vermeende gewicht van het beest.

Een paar weken later zijn de foto's via internet de wereld over gegaan. Nieuwsmedia leggen al snel een link met de kernramp in Fukushima. "Deze enorme vangst zal vragen oproepen over de gevolgen van de nucleaire ramp met de kerncentrale in Fukushima na een tsunami in 2011", meldt Britse tabloid Daily Star. "Vermoedelijk kreeg de vis zo'n merkwaardig uiterlijk door de straling", speculeert Spits. "Wetenschappers vermoeden dat de vis door straling zo'n merkwaardig uiterlijk kreeg", weet het AD.

Klopt dit wel?

Dat de zeewolf zijn uiterlijk te danken heeft aan een door radioactiviteit veroorzaakte mutatie is al op vakkundige wijze door verschillende nieuwssites ontkracht, onder andere door Motherboard en IB Times. Ook Hirasaka Hiroshi zelf maakte op zijn Twitteraccount korte metten met de wijze waarop diverse nieuwsmedia met zijn foto's aan de haal gingen. Het gaat om een doodgewone zeewolf, van een normale lengte: rond de 1,20 meter. Door de stand van de camera leek het beest groter en enger dan in werkelijkheid het geval was, aldus Hiroshi. Zelfgemaakte foto's van gevangen vissen zijn niet betrouwbaar, voegt hij eraan toe, hij had zijn vangst voor het effect expres zo op de foto gezet.

Waar de link met Fukushima vandaan komt, is een raadsel. In ieder geval niet van Hiroshi zelf. Wie goed leest, kan al uit het AD-bericht halen hoe vergezocht dit - letterlijk - is: "Hiroshi vindt zijn vis 'supercool' en meldt dat hij blij is dat hij de vlucht naar Hokkaido, dat zo'n 800 kilometer van Fukushima ligt, maakte om vlakbij de centrale te gaan vissen." U leest het goed: 800 kilometer van Fukushima. Zelfs in Japan is dat niet 'vlakbij'.

Het is niet de eerste keer dat er wordt bericht over mutaties in de natuur als gevolg van de nucleaire ramp. Zo werden bij de Japanse kerncentrale eerder madeliefjes aangetroffen die waren gemuteerd door radioactieve straling. Of toch niet? Tuinbouwexpert Guy Barter tegen The Independent: "Het is waarschijnlijk een 'gewone' mutatie die we fasciatie noemen. We kunnen niet met zekerheid zeggen dat er een link met de radioactieve straling is."

Ook het bericht dat de kernramp funest is geweest voor veel vogelsoorten in het gebied rondom Fukushima was op het tweede gezicht minder ernstig, bleek uiteen eerdere factcheck van Volkskrant-wetenschapsjournalist Ronald Veldhuizen.

Wat is dan het effect van een kernramp op de lokale flora en fauna? Bestaat er wel zoiets als monsterlijke mutaties, of is dat vooral een product van de menselijke fantasie?

"Radioactieve straling kan mutaties veroorzaken, die in de meeste gevallen schadelijk zijn voor de cellen", zegt Rob Coppes, hoogleraar Radiologie en Nucleaire Geneeskunde aan de Rijksuniversiteit Groningen. Dat betekent nog niet dat het getroffen natuurgebied ten dode is opgeschreven. "De natuur beschikt over een mechanisme om DNA-schade te repareren. Op korte termijn vindt een versnelde evolutie plaats: organismen met schadelijke afwijkingen zullen snel afsterven."

De radioactieve straling die in Fukushima is vrijgekomen, is in vergelijking met de Oekraïense plaats Tsjernobyl, waar in 1986 een grote kernramp plaatsvond, veel lager. En in Tsjernobyl floreert de natuur juist als nooit tevoren, waarschijnlijk omdat er geen mensen meer wonen. Coppes: "Daar zijn wel wat mutaties, maar geen heel rare. Extreme mutaties kunnen wel voorkomen, maar het is de vraag of zulke dieren levensvatbaar zijn."

Met extreem grote vissen als gevolg van een nucleair ongeluk is hij niet bekend, de kans op zo'n mutatie acht hij klein. "Je moet ook weten dat bij vissen sowieso geen remming in hun groei bestaat: in principe groeien ze door tot hun dood." Om uit te groeien tot een monster van Godzilla-proporties heeft de vis dus helemaal geen nucleaire ramp nodig: alleen een lang genoeg leven.

Oordeel

De daadwerkelijke omvang van een kernramp is moeilijk te meten, dat geldt ook voor Fukushima. Hoeveel radioactief materiaal in het water terecht is gekomen en hoe ver dit zich heeft verspreid is niet duidelijk. De gevolgen zullen zich de komende decennia pas openbaren, en waarschijnlijk maar ten dele. Maar monsterlijk grote vissen? Die horen daar niet bij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234