Maandag 19/08/2019

Hebt u al een robot ontmoet?

The robots are coming. Of beter: ze zijn er al, maar wat moeten we er nu mee aanvangen? De expo Hello, Robot, mede gecreëerd door Design museum Gent, maakt die vraag heel persoonlijk en tastbaar. De Morgen kreeg een exclusieve rondleiding in het Duitse Weil am Rhein.

Het is woensdag, twee dagen voor de officiële opening van Hello, Robot. "Ik ben zenuwachtig", bekent Fredo De Smet, adviserend curator van Design museum Gent, wanneer we bij hem thuis aankomen. Na anderhalf jaar vol research, reizen, Skype-gesprekken en nadenken over de relatie tussen mens en robot zal hij het resultaat in levenden lijve zien.

Al moet hij nog even geduld hebben. De Waze-app leert dat een wagenrit richting Weil am Rhein van ongeveer zes uur hem van die eerste indruk scheidt. Om de zenuwen wat onder controle te houden, knalt 'Mr. Roboto' van Styx gewillig door de boxen. Niet meezingen is voor de geek in De Smet haast onmogelijk. "Domo arigato, Mr Robotooooo."

Hello, Robot is het resultaat van een opmerkelijke samenwerking tussen het Museum voor Toegepaste Kunsten uit Wenen, Design museum Gent en het Vitra Design Museum in Weil am Rhein. Dat laatste heeft het uitwerken van tentoonstellingen tot een interessant businessmodel verheven.

"Bij het ontwikkelen van elke expositie is het uitgangspunt dat die een jaar of vijf op tournee moet kunnen", weet De Smet. Er komen geen subsidies aan te pas, enkel inkomsten uit tickets en verhuur plus een stevige som van de meubelfabrikant Vitra - u welbekend van de internationale samenwerkingen met kunstenaars en ontwerpers zoals Charles en Ray Eames, Zaha Hadid en Frank Gehry.

Design museum Gent werkt regelmatig samen met de collega's uit Weil am Rhein, dat aan het drielandenpunt tussen Duitsland, Frankrijk en Zwitserland wat verloren lijkt te liggen. "In het kader van Het Lichtfestival in Gent kon je in 2014 bijvoorbeeld Lightopia bezoeken", vertelt Katrien Laporte, directeur van Design museum Gent. "In voorgaande samenwerkingen namen wij als huurder de expo's uit Duitsland voor een bepaalde tijd over."

Faxapparaten

De afgelopen jaren zoeken de Duitsers interessante coproducenten. Voor Hello, Robot bleek de Arteveldestad een ideale partner. "In Gent vind je een interessante kruisbestuiving tussen creatievelingen, wetenschappers en IT'ers", weet Laporte. "Als designmuseum is het onze taak om cultureel erfgoed te verzamelen, maar we willen ook op maatschappelijk vlak een rol spelen." Met thema's als mobiliteit en robots concentreren ze zich in Gent sinds kort op het erfgoed van de toekomst.

Het eerste idee van het Vitra Design Museum was trouwens om samen met de Gentenaars een expo te maken rond the internet of things. "Maar dat was niet sexy genoeg", lacht De Smet.

Vraag is dan waarom robots dat wel zijn. En misschien nog relevanter: wat hebben designmusea ermee? "Ik kom nog uit de tijd waarin vooral faxapparaten als hightech werden gezien", vertelt Amelie Klein, curator van Vitra. Hoewel er helemaal geen tech nerd in haar huist - ze geeft toe dat ze zelfs haar smartphone als een noodzakelijk kwaad ervaart - ziet ze een belangrijke rol weggelegd voor design in de toekomst van robots. "Design zal een bemiddelende rol spelen in hoe we als mens omgaan met robots. Het gaat in de 21ste eeuw niet om vorm of functie, maar om interacties en relaties."

Klinkt wat ver van ons bed, maar in se komt het hierop neer: "Populaire cultuur heeft ervoor gezorgd dat iedereen een mening heeft over robots", legt De Smet uit. "Aan de ene kant heb je mensen die geloven dat ze het einde van de mensheid zullen inluiden, aan de andere kant vind je naïef optimisme over hoe ze de wereld net zullen redden." Uiteindelijk is geen enkele relatie zo zwart-wit zoals in Terminator-films of Megaman-games.

Drones zijn daar een perfect voorbeeld van. De context waarin je voor het eerst met een drone in contact komt, bepaalt voor een deel de relatie. "Hier, in het veilige Westen, staan drones in de eerste plaats gelijk met plezier en wie weet schakelen we ze ooit in als pakjesbezorgers", verduidelijkt Klein. "Maar als je ze inschakelt om op de Middellandse Zee te checken of er geen vluchtelingen in gevaar zijn of in Syrië om oorlogsgebied in kaart te brengen, krijgen ze een heel andere betekenis."

"Het is ook interessant om zien hoe wetenschap en kunst heel verschillend met het thema omgaan", vervolgt Klein. "Wetenschappers denken heel functioneel: hoe kunnen robots ons helpen? In de meeste kunsten vind je een veel kritischere blik terug. Een dystopische kijk op artificiële intelligente zorgt voor meer inspiratie."

Allemaal cyborg

Ook in Hello, Robot word je constant heen en weer geslingerd tussen hoop en angst. "Zullen we robots vertrouwen of niet?", vraagt De Smet. Hoewel hij meer naar een positief antwoord op die vraag neigt, vindt hij het in de eerste plaats belangrijk dat we een gesprek starten over robots.

En dat lijkt te lukken. De eerste indrukken van de expo hebben wat kunnen inwerken wanneer Mateo Kries, directeur van Vitra, op hem af stapt. "Fredo, ik moet eerlijk zijn", lacht Kries. "Ik weet niet of ik zo wil leven." Kries is voor het eerst door de opstellingen gewandeld. Je leest het acute besef af op zijn gezicht: de grens tussen mens en machine vervaagt steeds meer, steeds sneller. Of we dat nu willen of niet.

De Smet glundert. "Het is gelukt. Heb je gehoord welke bedenking Kries maakt?" De Gentse curator kan niet wachten om zijn lichaam machinaal of via een of andere software-update te versterken. Het idee dat we allemaal cyborgs - deels mens, deels machine - worden is voor hem vanzelfsprekend. "Waarom moet het allemaal zo lang duren?"

Waarom was hij dan zo tevreden met de verzuchting van Kries? "Je moet vooral luisteren naar welke opmerkingen hij niet meer maakt", verduidelijkt De Smet. "Hij vraagt zich niet af wat een robot precies is. En nog belangrijker: hij stelt ze niet eens meer in vraag."

Dankzij de expo wordt het meer dan duidelijk dat de toekomst eigenlijk het heden is. "De officiële opening is nog niet achter de rug en de expo is al gedateerd", vertelt De Smet. "Ik ben blij dat we nog een Amazon Echo (een persoonlijke assistent die je met je stem bedient, FE) hebben toegevoegd aan de tweehonderd andere objecten. Al is dit natuurlijk geen technologiebeurs waar je de nieuwste gadgets ontdekt."

Dat is aan de ingang van het prachtige complex meteen duidelijk: 'Have you ever met a robot?' lijkt een eenvoudige vraag, maar is dat eigenlijk niet. "Robots hebben drie zaken gemeen: ze hebben sensoren die data verzamelen, ze beschikken over software die helpt om die data te interpreteren en zijn in staat om daar iets mee te doen." Denk aan slimme verlichting die leert dat je gelukkiger wakker wordt wanneer de lichten gradueel aangaan, of knipperen van enthousiasme wanneer je thuiskomt.

Wie wat langer bij de drie parameters blijft stilstaan, beseft plots: we zijn omsingeld.

Niet door humanoïde Frankensteins, maar door een bonte verzameling van sensoren, netwerken, broodroosters, slimme lampen en zelfrijdende stofzuigers die ons het leven moeten vergemakkelijken. "Het wordt tijd dat we ons de vraag stellen hoe afhankelijk we willen zijn van al die robots", vindt Klein.

Met de smartphone ervaren we dat we ons die vraag pas stellen wanneer we er helemaal aan verslingerd zijn. Gelukkig zijn we van onze slimme telefoon nog relatief zeker dat wij de controle behouden. Je kunt je natuurlijk de vraag stellen wie uiteindelijk beslist of je al dan niet elke tien minuten Facebook checkt: je smartphone of jezelf. Maar de gevolgen blijven relatief beperkt.

"Ik ben niet bang voor robots", vertrouwt Klein ons nog toe, "maar hoe kunnen we zeker zijn dat ze dezelfde agenda hebben als wij?" Klein stelt de vraag of al die schimmige economische zaken achter the internet of things en slimme datatoepassingen wel het belang van de mens dienen. "Ik vertrouw robots, maar niet de mensen die erachter zitten."

Een heel pertinente vraag wanneer je bijvoorbeeld naar de ontwikkeling van de zelfrijdende auto kijkt. "Op een bepaald moment zullen auto's heel ingrijpende beslissingen moeten nemen, op basis van parameters die door mensen worden ingesteld." Klein stelt de vraag: "Door wie zou jij een zelfrijdende auto laten programmeren: mensen die elk menselijk leven als waardevol beschouwen, mensen die zich laten leiden door de kostprijs of mensen die vooral de inzittenden willen beschermen?" De uitkomst van hoe zulke wagens in precaire situaties reageren, is enorm verschillend.

Opgelucht

Ondertussen treffen we een wat emotionele De Smet aan de ingang van de expo. Hij is zichtbaar opgelucht over het resultaat. "Het doel in het begin van dit project was de conversatie op gang te brengen over wat de relatie tussen mens en robot precies moet inhouden." De Smet hoopt dat de conversatie vanaf oktober ook in zijn thuisstad zal losbarsten, wanneer de tentoonstelling in het Design museum landt.

Hoe gaan we om met emoties en robots? Wat zullen we doen wanneer robots onze jobs zullen uitoefenen? Ontwikkelen we nieuwe jobs of wacht luilekkerland? En beseffen we voldoende dat we vandaag al in één grote robot leven?

"De antwoorden zijn veel geraffineerder en gelaagder dan de vragen, maar we moeten ze dringend behandelen in het belang van onze kinderen", ijvert De Smet. "Enkel op die manier zullen we kunnen definiëren welke skillset we onze kinderen moeten meegeven om future proof te zijn."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden