Donderdag 22/04/2021

Hebt u al aandelen in de politie of het onderwijs?

Mark Elchardus is professor emeritus sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel en opinie- maker bij De Morgen. Zijn bijdrage verschijnt wekelijks.

Het was een koude winteravond in Tilburg; een bijeenkomst van de Nederlandse Partij van de Arbeid (PvdA). Daar hoorde ik voor het eerst het verhaal van Brigitte de Waal, schoonmaakster. Zij poetst klaslokalen, net zoals mijn moeder dat ooit deed. Maar Brigitte is niet in dienst van de school, maar van een schoonmaakbedrijf. Brigitte krijgt welgeteld 90 seconden om een lokaal net te krijgen. Alleen het zichtbare vuil moet weg. Haar collega's poetsen gratis bij om de kinderen op snotvrije schoolbanken te laten zitten.

Brigitte vindt dat een onrecht. Haar verhaal ging circuleren. Bereikte de vakbond. Vond zijn weg naar het Van Waarde-essay van Monika Sie, waarmee de PvdA zich ideologisch wil vernieuwen. Lodewijk Asscher, minister van Sociale Zaken en sinds gisteren ook de nieuwe leider van de PvdA, nam uiteindelijk weer de 2.500 schoonmakers en schoonmaaksters in vaste dienst bij de overheid. Zij legden de eed van ambtenaar af, gelukkig omdat ze nu meer werkzekerheid hebben, meer kans hun werk goed te doen en dat op uren die het hen mogelijk maakt een gezinsleven te hebben, hun kinderen op te voeden. Eindelijk, zelfs in het zakelijke, wat liberaaldolgedraaide Nederland. De Vlaamse overheid zette die stap al een aantal jaren geleden. Dat zijn maatregelen die aantonen dat er nog beleidsmensen zijn die goed werk, gezinsleven en de opvoeding van de kinderen beschouwen als "waarden", niet als "budgettaire variabelen", zoals de Franse presidentskandidaat Fillon dat kernachtig uitdrukt.

Daarom was het ontnuchterend, ontgoochelend, vast te stellen dat de uitbestedingsdrang hier onder invloed van de liberalen toch weer wild om zich heen slaat. Zelfs politietaken worden geprivatiseerd. In alle landen zetten dure lobbyisten zich inderdaad in voor privatisering. Geen diner, geen snoepreis, geen zitje in een raad van bestuur is teveel om het pleidooi voor privatisering wat overtuigender te maken. Alles komt in het vizier van mensen met geld op zoek naar nieuwe investeringsmogelijkheden: politie, brandweer, post, gevangenissen, scholen, pensioenen...

Magie zowaar

Het argument luidt: dankzij privatisering krijgen we dezelfde kwaliteit voor minder geld. Magie zowaar! De kost van de taken die nu worden vervuld + winst en dividend voor de aandeelhouders + hogere weddes voor CEO's + bonussen en gouden handdrukken als die het verknoeien = goedkoper. We weten inmiddels hoe die magie werkt:

- Breek de macht van de vakbonden

- Verzwak het statuut van de werknemers

- Laat de lonen dalen

- Verslechter de werkomstandigheden

- Drijf het werkritme op

- Schroef de dienstverlening terug

- Laat de consument meer betalen

Er zijn inmiddels talrijke voorbeelden van privatisering die leidden tot een minder goede en duurdere dienstverlening. Onlangs verscheen een rapport over de geprivatiseerde gevangenissen in de Verenigde Staten: minder veilig, meer recidivisme. Het geplande privatiseringsprogramma werd naar aanleiding van die vaststelling teruggeschroefd. De waarde van de aandelen van de bedrijven die privégevangenissen inrichten en managen, begon meteen te dalen. Na de verkiezing van Trump ging hun waarde weer de hoogte in. De investeerders rekenen erop dat de nieuwe president drastisch privatiseert. Hij keek daarvoor meteen naar het onderwijs.

In Amerika wordt al sinds de jaren 90 van de vorige eeuw geijverd voor het privatiseren van de openbare scholen, onder meer door de DeVos-familie van de Amway-miljarden. Trump koos Betsy DeVos als minister van Onderwijs. Het breekijzer is de zogeheten "charterschool". Gefinancierd met gemeenschapsgeld (Trump verklaarde al dat hij minstens 20 miljard dollar of zo'n 19 miljard euro, wil uitdelen aan dergelijke scholen), maar vrijgesteld van overheidsregulatie, dus vrij de onderwijsbonden uit te sluiten en de leerlingen te selecteren. Wall Street ziet daar winst in: scholen die leerlingen mogen selecteren, personeel zonder vakbond, de overheid, aan wie men altijd iets meer kan aanrekenen, die betaalt, nagenoeg geen controle door die betalende overheid en bestuur door de mensen die het geld opstrijken. Kassa, kassa.

Leerwinst wordt winst

Er zijn verschillende paden die naar privatisering leiden. Ons onderwijs is al geprivatiseerd. De gemeenschap betaalt; de netten en scholen bepalen, maar binnen de krijtlijnen uitgezet door de kwaliteitsborging van de gemeenschap. Deze laatste heeft in ons stelsel nog de mogelijkheid erop toe te zien dat haar gelden zo goed mogelijk ten bate van de leerlingen worden aangewend. Niemand pompt voorlopig geld uit de scholen en noemt dat "winst". Zouden wij naar een harde, Amerikaanse vorm van privatisering kunnen afglijden? Vier stappen zijn daartoe nodig, waarvan twee al gezet en de twee andere in voorbereiding zijn.

In den beginne was het woord. Men begint over scholen te praten alsof het bedrijven zijn. De lokale gemeenschap wordt een markt, de ouders klanten, de leerlingen producten, het schoolhoofd een manager. Op die manier worden de geesten voorbereid.

Ten tweede worden bestaande controlemogelijkheden niet benut. Sommige scholen selecteren leerlingen, al dan niet op een subtiele manier. Zij misbruiken het gemeenschapsgeld en krenken zelfs de grondwet omdat zij niet alle leerlingen gelijk behandelen. Feitelijke privatisering treedt in vanaf het moment dat men de subsidies van die scholen niet terugvordert. En men doet dat nooit.

De derde stap wordt voorbereid. De koepel van het katholieke onderwijs pleitte er al voor de inspectie af te schaffen. Ook hier rukt de privatisering gecamoufleerd op, zich verschuilend achter slogans die aantrekkelijk klinken: "minder planlast", "meer vertrouwen", "meer autonomie van de scholen". Het streefdoel is de kwaliteitsborging uit handen van de gemeenschap te nemen en toe te vertrouwen aan de schooldirecties en de inrichtende machten. Op die manier gaat de school meer op een bedrijf gelijken. Tegen de gemeenschap wordt gezegd: "Hier met de poen en laat ons maar doen." Dan zitten we al heel dicht bij het Amerikaanse model van privatisering, nog zonder echte onderwijsconsumenten weliswaar. Hoe vormt men burgers om tot consumenten?

Met "vouchers" natuurlijk, hier ook wel eens "rugzakjes" genoemd. Subsidies gaan niet meer naar scholen, maar de ouders krijgen een som die ze geven aan de school van hun keuze. Oogt lekker individualistisch. Concreet betekent het dat beslissingen over investering en onderwijsbeleid uit handen worden genomen van mensen die in naam van de gemeenschap, dikwijls met kennis van zaken en met het oog op collectieve belangen, beslissingen nemen. Het zijn dan de doorgaans veel minder goed geïnformeerde ouders die kiezen tussen scholen zoals tussen wasproducten of banken. Vouchers werden bedacht in 1955, door Milton Friedman, de economist die zo'n blind vertrouwen had in de markt dat hij voorstelde de erkenninsgprocedure voor artsen, alsook de voedselinspectie af te schaffen. Hij beschouwde dat als vormen van betutteling.

Na het invoeren van vouchers kan onderwijs winstgevend worden. De leerwinst van de leerling zonder rijke ouders wordt dan omgezet in de winst van een handjevol investeerders.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234