Zondag 18/08/2019

Het kernkabinet

Hebben burgerbewegingen een toekomst?

De huidige politiek graaft haar eigen graf, stelt economiefilosoof Rogier De Langhe. Politieke partijen zijn opgebouwd volgens een verticaal, hiërarchisch model, waarin weinig of geen ruimte is voor vernieuwing. ‘Een tanker die niet van koers wil ­verande­ren.’ De horizontaal gestructureerde burgerinitia­tieven gaan het daarom winnen, tenzij men manieren vindt om de tanker van binnenuit te keren. ‘Maar de tijd dringt.’

Economiefilosoof Rogier De Langhe (UGent) maakt deel uit van ons 'kernkabinet', een groep van vier jonge denkers die beurtelings een essay schrijven voor 'Zeno'. Beeld Franky Verdickt

In plaats van te roepen dat iemand anders hun problemen moet oplossen, doen steeds meer burgers het gewoon zelf. Ze kweken zelf hun eigen groenten, maken zelf hun eigen elektriciteit... en steeds vaker ook zelf hun eigen beleid. De opkomst van burgerbewegingen zijn de politieke dimensie van dat hernieuwde geloof in de maakbaarheid van de maatschappij.

Laten we wel wezen, burger­bewegingen zijn geen mirakeloplossingen. Burgerbewegingen ­missen vaak diversiteit, democratische legitimiteit en vergroten zelfs de ongelijkheid tussen mondige burgers die erin slagen zich te organiseren en de rest. Maar perfecte structuren bestaan niet, dus waardeoordelen in het ijle ­hebben weinig zin.

Interessanter wordt het wanneer we ze afzetten tegen de – eveneens imperfecte – structuren waar ze een alternatief voor zijn: politieke ­partijen. Wat gaat er mis met die politieke partijen? Politieke partijen zijn hiërarchisch georganiseerd. Daarom worstelen ze met dezelfde problemen als die waar zo veel andere hiërarchieën momenteel mee te kampen hebben. Het zijn trage structuren in een steeds snellere wereld. Zijn de talloze burgerbewegingen een echt alternatief, of zijn het slechts reacties op wat ­misgaat met die partijen, zoals Carl Devos eerder deze week argumenteerde?

De voorstelling van het eindrapport van de G1000, een burgeroverleg over politieke thema’s die er echt toe doen, georganiseerd door onder anderen schrijver David Van Reybrouck. Beeld Bob Van Mol

Zelf denk ik dat de opkomst van burgerbewegingen kan worden gezien als een onderdeel van een grotere evolutie naar meer ­horizontale organisatievormen. Burgerbewegingen zijn niet verticaal, maar horizontaal georganiseerd, als netwerken in plaats van bureaucratieën. Ik zie ze niet als losse flodders, maar als steeds ­succesvollere iteraties van een nieuw politiek organisatiemodel.

Radertjes in een machine

Hiërarchieën laten toe om de energie van een groot aantal mensen te focussen op één enkel doel. Die duidelijke missie laat de mensen die erin zitten toe om zich te specialiseren. Ze worden een radertje in een machine die veel groter is dan henzelf. Ze hoeven zich niet elke dag te verliezen in eindeloze discussies over hoe ze een probleem gaan oplossen, waardoor al hun tijd kan gaan naar het daadwerkelijk ­oplossen ervan. Daardoor zijn ze heel efficiënt en winnen ze ­makkelijk van andere groepen die minder gespecialiseerd zijn.

Dat mochten bijvoorbeeld de Duitse staten ondervinden, toen Napoleon er dankzij hiërarchische principes voor het eerst in slaagde de middelen van een volledige natiestaat te focussen op één enkel doel: verovering. Omringende landen met legers gebaseerd op afkomst en erecodes gingen ­roemloos ten onder.

De enige manier om het ertegen op te nemen, was om zélf zo’n ­verticale hiërarchie te worden. Als reactie op Napoleon werd Duitsland eengemaakt en het leger geprofessionaliseerd. Napoleon was de eerste die de nieuwe spelregels van de industriële tijd had gesnapt: wie niet verticaliseerde, zou geverticaliseerd worden. Als gevolg van onder andere de Verlichting en de Franse Revolutie, werden de veeleer organische netwerken uit de middeleeuwen stelselmatig ‘gerationaliseerd’ tot verticale bureaucratieën: van fabrieken en overheden tot ziekenhuizen, scholen en orkesten.

Dankzij de lopende band hoeven arbeiders geen auto te ontwerpen, maar kan al hun arbeid gaan naar het maken ervan. Soldaten beslissen niet welke oorlog ze gaan voeren, maar hen wordt net geleerd om bevelen blindelings op te volgen.

Die specialisatie is het geheim van de efficiëntie van een hiërarchie. Maar het is tegelijk ook haar zwakte. De kost van die efficiëntie is aanpassingsvermogen. Wie ooit binnen een organisatie iets heeft proberen te veranderen, kent het gevoel van de tanker die maar niet van koers wil veranderen. Haast niemand in de organisatie is immers bezig met waar die tanker naartoe vaart. Want daarover niet hoeven nadenken, is net haar geheim. Tot overmaat van ramp haken alle radertjes ook in elkaar. Daarom zijn er overal in de organisatie mensen wier job het is angstvallig te bewaken dat elk ra­dertje op z’n plaats blijft. En zolang niet al die radertjes tegelijk veranderen, stoomt de tanker rustig voort.

'Dit kan ik zelf beter'

Het is dus erg moeilijk om verticale hiërarchieën te veranderen. Maar de wereld, die verandert wel. En hoe meer de wereld verandert, hoe ­groter de kloof tussen de problemen in de echte wereld en de wereld waarvoor die organisatie ooit werd gebouwd.

Die kloof is ondertussen alomtegenwoordig in onze steeds sneller veranderende wereld. Denk aan de kloof tussen burger en politiek, de financiële markten en de economie, de sociale structuren en de arbeidsmarkt, de onderwijs­structuren en de kennis, het elektriciteitsnet en de energiesituatie, de veiligheids­structuren en de criminaliteit en de mobiliteitsinfrastructuur en onze mobiliteitsgewoontes.

Hoe groter de kloof, hoe meer mensen denken: ‘Dit kan ik zelf beter’. Autodeelplatforms, Whatsapp-buurtgroepen, microgrids, CoderDojo’s, klusjesplatforms, crowdfunding en burgerbewegingen. De keuze om een hiërarchie achterwege te laten, wordt niet licht genomen, want er is een duidelijke directe kost: je verliest het vermogen van hiërarchieën om de voordelen van specialisatie te capteren. De baat is meer vrijheid in het selecteren van het relevante probleem.

Want misschien is dat wel de ultieme reden waarom zoveel van onze instituties vandaag falen: niet omdat ze niet efficiënt genoeg zijn, maar omdat het gaandeweg hyper­efficiënte oplossingen zijn geworden voor de verkeerde problemen. Een hiërarchisch georganiseerde maatschappij is enkel efficiënt op het moment dat ze wordt gebouwd. Door haar gebrek aan wendbaarheid is ze gedoemd om gaandeweg te veranderen in de optelsom van onbedoelde gevolgen van de oplossingen uit het verleden. Op den duur passen de hokjes gewoonweg niet meer.

Misschien zijn het wel die onaangepaste hokjes waar onze politiek vandaag over gaat? Wie de structurele problemen ontkent, wil niet ­veranderen en houdt vol dat het falen van de structuren slechts een kwestie is van onderfinanciering. Wie wel wil veranderen en kiest voor evolutie, die probeert via sanering en herstructurering de efficiëntie van de bestaande structuren te verhogen. Revolutionair is wie kiest voor nieuwe structuren. Enkel de eerste twee groepen gaan met elkaar in discussie. Vanuit het standpunt van de parallelle structuren die momenteel worden opgezet, zijn de bestaande structuren zelfs geen ­vijand, maar simpelweg irrelevant. Oude technologie hoeft immers niet vernietigd te worden, maar wordt vanzelf overbodig.

Kaartenhuis

Al wie het roer wil omgooien, zal als een piraat worden bestempeld. Maar burgerbewegingen marginaliseren zal contraproductief werken, want daarmee misken je de ontgoocheling in de structuren waarvan die ­burgerbewegingen slechts het symptoom zijn. Wie de leegloop van verticale structuren wil stoppen, zal een manier moeten vinden om ­burgers opnieuw te doen geloven in hun aanpassingsvermogen. De tijd dringt, want in deze stembusslag kunnen mensen stemmen met hun voeten. Het referendum is al bezig. Politieke partijen lopen leeg, burgerbewegingen stromen vol. Klassieke jobs verdwijnen, platforms stromen vol. Hoe komt dat toch?

In een tijdperk waarin de kracht steeds duidelijker wordt van netwerken zoals Wikipedia en Facebook, waarop van alles vrij gedeeld kan worden, wordt het steeds moeilijker mensen die binnen een partij, administratie of instelling werken te blijven overtuigen dat er geen alternatief is voor tunnelvisie en rigiditeit. Daar waar hiërarchieën hun kracht danken aan specialisatie en discipline, ligt de kracht van netwerken in diversiteit en flexibiliteit. Netwerken tonen dat we ons ook zonder verticale structuur kunnen organiseren, ­waardoor de tekortkomingen van hiërarchieën plots pijnlijk zichtbaar worden.

Hiërarchieën worden na verloop van tijd structuren op zoek naar een probleem. Netwerken laten toe om afhankelijk van het probleem van structuur te veranderen. Ze zijn modulair opgebouwd, waardoor het geheel blijft functioneren wanneer een onderdeel wordt vervangen. Een hiërarchie stuikt als een kaartenhuisje ineen zodra je er een laag tussenuit haalt. Hun enige mogelijkheid om structurele problemen op te lossen is door steeds nieuwe laagjes bij te bouwen, waardoor de institutionele koterij almaar toeneemt. Netwerken hoeven niet almaar complexer te worden, een belangrijk voordeel in een snel veranderende wereld. Zo slagen ze erin de problemen wel te blijven benoemen.

Dinosaurussen

Zal al wie zelf niet horizontaliseert, gehorizontaliseerd worden? Deze keer niet door een Napoleon aan de top van een hiërarchie, maar door een platform als Facebook of blockchain? Soms lijken natiestaten wel dinosaurussen in een steeds vollere tuin vol wendbare beestjes zoals sociale netwerken, multinationale bedrijfsnetwerken, het schaduwbanksysteem, maar evengoed Al Qaida, de Silk Road en de Bitcoin.

De vraag kan ook minder dramatisch worden gesteld. Is het een goede zaak dat burgers taken van overheden overnemen? Dat hangt ervan af hoe groot je geloof is in het aanpassingsvermogen van die overheden. Geloof je dat de tanker nog van binnenuit te keren is, of niet?

Het is wellicht te vroeg om te weten of we leven in een tijdperk van verandering, of een verandering van tijdperk. Wel weten we dat netwerken beter dan hiërarchieën geschikt zijn om met verandering om te gaan.

En dat is volgens mij wat hun ­succes vandaag verklaart. Verticale hiërarchieën zelf zullen natuurlijk steeds ontkennen dat de koers ­verkeerd is, om de tanker zelf in stand te houden. Misschien daarom dat het steeds moeilijker wordt ze te geloven. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden