Zaterdag 17/08/2019

Haven voor arrogantie

Ja, Antwerpenaren zijn arrogant en ze zijn er met hun groot gevoel voor zelfspot nog trots op ook.

Waar en wanneer gebeurt het precies? Is het al bij de aangifte van een geboorte dat in het stadhuis subtiel, maar daarom niet mis te verstaan wordt aangeraden om wat stadsliefde in de opvoeding mee te geven? Wordt tijdens het bouwen van blokkentorens in de kleuterschool enkele jaren later voorzichtig de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal als voorbeeld naar voren geschoven? Of is het pakweg bij het oefenen van de eerste woordjes, dat wordt aangeleerd dat geen maan, roos of vis zo mooi als Brabo is?

Want een Antwerpenaar zal arrogant zijn of hij zal niet zijn. Zo wil het cliché alleszins, en zo wil het al eeuwen. Al in de zestiende eeuw hadden Antwerpenaren namelijk last van een dikke nek. Terwijl Brugge en Gent in verval waren, was de havenstad bezig aan een snelle economische en culturele opmars. "Vergelijk het met Londen en New York vandaag", zegt socioloog Walter Weyns (Universiteit Antwerpen). "Daar kunnen inwoners nog altijd het gevoel hebben dat de rest van de wereld staat te trappelen om met hen in contact te komen. Zo was het in Antwerpen ook, en dat nestelde zich in de hoofden van de Antwerpenaren. Ondertussen lepelen ouders hun kinderen de verhalen over de stad nog altijd onbewust in."

Doen de ouders het niet, dan nemen de gezegden hun rol wel over. 'Uit goud en aren schiep God de Antwerpenaren': dat vat het wel samen. "Je mag echt niet onderschatten wat zo'n bliksemstart met een volk doet", stipt Weyns aan. Het vált in Antwerpen ook moeilijk te onderschatten. Of kent u veel andere Belgische steden waar in de loop der eeuwen werd beweerd dat Shakespeare eigenlijk binnen hun wallen het levenslicht zag? Of dat de allereerste taal ontstond in hun havenstad? Weyns: "Dat vind je dus echt terug in oude, serieuze geschriften over Antwerpen."

Het is maar om te lachen

De serieuze geschriften zijn ondertussen vervangen door grappigere varianten. Neem nu die mop over twee Antwerpenaren die naar een optreden van het Gentse Volkstoneel gaan kijken. Zegt de een na afloop tegen de ander: "Schoon, he?" Antwoordt die ander: "Ja, toch jammer dat wij zo geen dialect hebben." Het vat de Antwerpse mentaliteit voor Antwerpen-kenner Freddy Michiels perfect samen. "Het klopt, wij voelen ons beter dan iemand anders. Dat zal ook niet snel veranderen, want er zijn in Antwerpen nu eenmaal zoveel mooie zaken die dat gevoel aanwakkeren. The Tall Ship Races, bijvoorbeeld, dat kan alleen bij ons." Michiels mag zeggen dat Antwerpenaren verwaand zijn, vindt hij. "Ik ben tenslotte zelf een Antwerpenaar."

Al valt daar volgens de collega-inwoners nog over te discussiëren. Hoewel Michiels al verschillende jaren in de koekenstad woont en al meerdere boeken over Antwerpen schreef, werd hij wel geboren in Heist-op-den-Berg. Op de bijnaam 'sinjoor' kan hij dus al geen aanspraak meer maken. Daarvoor moesten zijn voorouders van Antwerpen zijn én volgens sommigen ook intra muros wonen. Hoezo, arrogant? Wie bijvoorbeeld in Deurne woont, moet het daarom nog altijd stellen met de bijnaam 'pagadder'. Die is net als 'sinjoor' een erfenis van de Spaanse bezetters. Pagadder zou namelijk komen van het Spaanse pagador, de persoon die moest betalen om de stadswallen binnen te mogen.

"Het is waar, zelfs als een Antwerpenaar in het buitenland iemand uit Deurne tegenkomt, zal die niet nalaten om erop te wijzen dat de ander niet van 't stad is", geeft Michiels toe. "Maar," vult hij aan, "dat maakt gewoon deel uit van onze humor. Het is een beetje een systeem geworden. Wij noemen dat zwànzen." Dat andere Belgen daar misschien minder om kunnen lachen, is volgens Michiels vooral hun probleem. Zij zijn mogelijk te nederig. "Voor wie voor het eerst in zijn leven uit zijn dorp komt, staat Antwerpse humor waarschijnlijk gelijk met arrogantie. Als je al een beetje van de wereld hebt gezien, zeg je toch gewoon: "Goh, in Antwerpen hebben ze een speciaal gevoel voor humor."

Zo gaat het in de rest van ons land toch maar zelden. Belgen zijn dan ook allergisch aan alles wat nog maar neigt naar arrogantie. Iemand die zichzelf op een voetstuk plaatst, wordt daar maar wát graag afgeduwd. En al helemaal als het een Antwerpenaar is. Die is er blijkbaar altijd makkelijk uit te pikken, zelfs al is er zogezegd dan geen sprake van een dialect. "Geef ik een lezing in West-Vlaanderen, dan word ik er gegarandeerd op aangesproken dat ik van Antwaarpen kom. Ook het gezegde over de parking komt steevast aan bod", merkt imagoconsulent Kirsten Ujvari. Terwijl West-Vlamingen volgens haar ook best arrogant zijn. "Het gebeurt bijvoorbeeld regelmatig dat ik iemand tot drie keer toe moet vragen om iets te herhalen, omdat die persoon in het plat West-Vlaams blijft praten." Alleen weten West-Vlamingen die arrogantie volgens Ujvari beter te verdoezelen, onder de noemer chauvinisme. "Net zoals de Fransen, die worden ook niet als opschepperig omschreven."

Arme Antwerpenaar

Je zou daarom haast medelijden krijgen met de Antwerpenaren. Doen ze precies hetzelfde als zo veel anderen, worden ze er toch nog op aangekeken. Bovendien bevinden ze zich nog in slecht gezelschap ook. Want arrogantie kleeft tegenwoordig tenslotte aan figuren zoals Erdogan. Aan gulzige bankdirecteurs, ook. "Die vergelijking is zo gek nog niet", reageert socioloog Walter Weyns. "De bankdirecteurs die aan de basis lagen van de financiële crisis begrepen zelf niet meer welke producten ze verkochten en toch bleven ze ermee doorgaan. Ze beseften dus dat ze niet langer de waarde en status van vroeger hadden, maar handelden er niet naar. Bij de arrogantie van Antwerpenaren is het precies zo."

Terwijl de sinjoren volgens Weyns de voorbije honderden jaren kansen genoeg konden grijpen om zich bescheidener op te stellen. Helaas. Een braindrain ten voordele van Amsterdam in de zestiende eeuw? Dat maakt van Amsterdam toch gewoon een kolonie van Antwerpen? "Zo moesten de Antwerpenaren een paar keer toegeven dat hun wereldheerschappij voorbij was, maar telkens bliezen ze die zelf nieuw leven in. 'Hij is het niet meer, maar hij had het kunnen zijn.' Dat is de Antwerpenaar: een verwaande snaak."

Dat werd hij naar Weyns mening niet zomaar. Arrogantie schermt mensen wel vaker af van pijnlijke gevoelens. Ondertussen lijkt dat scherm toch vervangen door een groot gevoel voor zelfspot. Is de socioloog daarom toch niet onnodig hard? "Vindt u dit beledigend voor de sinjoren? Als je naar de psychiater gaat en die ontleedt jouw kenmerken, is dat dan ook een belediging? Oké, het is geen lofrede."

Snelste weg naar de top

Die lofrede verdienen die van 't stad nochtans mogelijk wél. Wie weet geven ze zelfs al eeuwenlang het juiste voorbeeld. We leven tegenwoordig tenslotte in een maatschappij waarin wie het hoogste woord heeft, vaak de bovenhand haalt. Ook Weyns - een pagadder trouwens - moet toegeven dat leidersfiguren best niet twijfelen en ze zich dus ook gerust wat beter mogen voelen dan hun medewerkers.

Bovendien durven en doen ze dan meestal ook zaken waar anderen minstens twee keer over nadenken. Deelnemen aan de Amerikaanse presidentsverkiezingen, om maar iets te noemen. Donald Trump verbaasde de voorbije maanden vooral vijanden, maar misschien ook vrienden door het tot kandidaat van de Republikeinen te schoppen. Trump is samen met rapper Kanye West dan ook een vaak aangehaald voorbeeld telkens het woord 'arrogantie' valt. Al helemaal als arrogantie wordt gezien als de basis van succes. "De cultuur in de Verenigde Staten is veel meer gericht op individueel succes", verklaart arbeids- en organisatiepsycholoog Roland Pepermans (VUB). "Trump is daar het beste voorbeeld van, zeker omdat hij zo graag zegt dat hij alles alleen deed."

Daaruit concluderen dat arrogantie ook hier de snelste weg naar de top is, is volgens Pepermans echter allesbehalve waar. In West-Europa werkt zo'n houding waarschijnlijk juist tegen je, denkt hij. "Als jij dan geen gas terugneemt, zullen je collega's het wel in jouw plaats doen. Voor je het weet sta je er helemaal alleen voor omdat niemand je nog hulp biedt." Toch durft Pepermans zijn hand er niet voor in het vuur te steken. "Veel Amerikanen dachten tenslotte ook dat Trump veel minder verkiezingsrondes zou overleven."

Een tikje arrogantie kan mensen dan ook makkelijk om de tuin leiden. Wie een serieuze dosis zelfvertrouwen uitstraalt, wordt namelijk ook gezien als krachtig en als een doorzetter. Op voorwaarde dat die dosis zelfvertrouwen ook niet té groot is. En laat dat nu net het probleem zijn met arrogantie: zelfstoef en grootheidswaanzin komen zelden in kleine porties. Vraag dat maar aan muzikant en ontwerper Kanye - "I am a God" - West. Hij is toch vooral de uitzondering die de regel bevestigt. Want voor je het weet, zit je snoeverig te snuiven in het clubje van 'spectaculair onsuccesvolle mensen'.

Sydney Finkelstein, professor aan de Tuck School of Management van het Dartmouth College, lijstte enkele jaren geleden al op over welke kenmerken leidersfiguren zeker moeten beschikken om 'spectaculair onsuccesvol' te worden. Denken dat je alle antwoorden en oplossingen hebt is er een belangrijke van. De weg via succes loopt meestal toch via zelfkennis, zo blijkt uit verschillende onderzoeken. Pepermans: "Je moet net goed weten waar je grenzen liggen en wat je niet kunt. Daaraan moet je werken, in plaats van te beweren dat je alles beter weet en kunt." Pech dus, voor die van 't stad en alle andere 'chauvinisten'? "Pech? Zo ervaren de Antwerpenaren dat helemaal niet, hoor. Ze zijn net trots op hun rebelse status. Ze vinden dat ze uniek zijn", verzekert imagoconsulent Ujvari. "Trouwens, it's only arrogance if you suck."

Waarom ook niet? Kanye West en Donald Trump bouwden tenslotte een carrière op hun verwaandheid. Al is arrogantie meestal toch een kenmerk van 'spectaculair onsuccesvolle mensen'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden