Zondag 20/09/2020

Hartenbreekster in het hier en nu

Al bijna dertig jaar toont Theater Stap dat er in mensen met een mentale handicap soms prachtige acteurs wonen. Pure talenten zoals Els Laenen bijvoorbeeld, 26, en dé vedette in de nieuwe VIER-fictieserie 'Met man en macht'.

Een verkaveling in de donkere dennen van Lille, de Kempen. Voor de deur van mijnheer en mevrouw Laenen stopt een minibusje vol lustige zangers. Hun dochter Els Laenen stapt uit, er wordt geknuffeld, en in de verte staat de buurman te zwaaien. Hij roept dat hij haar gezien heeft, maandagavond, op den televies. En dat ze nogal een ster was.

De buurman is niet de enige die haar heeft zien schitteren. Els Laenen stond maandagavond tussen de groten van Vlaanderen: Josse De Pauw, Jan Decleir, Viviane De Muynck. Dat zijn acteerlegendes waar je niet zomaar over geraakt. En toch, in de besprekingen achteraf ging het vooral over haar. Zij was de revelatie, de grote ontdekking. Zij was het die de harten van kijkend Vlaanderen had gebroken.

De hartenbreekster weet het zelf duidelijk ook, dat ze iets heeft losgemaakt. Iedereen wil haar plots kennen, de pers staat te dringen. "Maar ik ga mezelf blijven", zo vertelde ze dinsdagochtend aan een medewerkster van Het Kasteel, haar dagcentrum.

Wat dat 'mezelf blijven' in haar geval precies inhoudt, hebt u kunnen zien inMet man en macht. Els Laenen speelt niet alleen de liefde, ze is het ook. Ze kust, ze knuffelt en ze zingt met een overgave en authenticiteit waar geen steracteur over geraakt. Zoals ze voor de camera staat, zo staat ze ook in het echte leven. Als we woensdagmiddag haar dagverblijf in Turnhout binnenstappen, vliegt ze op ons af. Ze pakt ons vast alsof we vrienden voor het leven zijn. "Gij zijt ne lieve gast, dat voel ik", zegt ze. Ze kust.

Om vervolgens voor te doen waar ze, samen met haar collega's, aan bezig was. Dieren uitbeelden. Poezen, beren, kippen, apen, ze worden hier met veel overtuiging en geloofwaardigheid gebracht. Maar het is vooral de evocatie van een roedel wolven die indruk maakt. Vijftien mannen en vrouwen met een mentale handicap, op handen en voeten, huilend naar een fictieve maan. Het is een beeld dat je niet zomaar vergeet.

De mannen en vrouwen van dagcentrum Het Kasteel, de thuishaven van Theater Stap, hebben het hart op de tong. En dat hart loopt soms over van emoties. Mooie emoties, maar soms ook de minder mooie.

Catherine komt vertellen dat ze straks naar een optreden van de Romeo's gaat. Ze zegt dat dat knappe gasten zijn, "maar dat moogt ge eigenlijk niet zeggen, want ze zijn getrouwd".

Els verklapt ons dat het beste uit Met man en macht nog moet komen. "Als ik gemasseerd word door Koen De Graeve." Een minuut later stelt ze ons voor aan Peter, "mijn lief".

Het leven is hier net een soap, zal een medewerker van Theater Stap later zeggen en, inderdaad, daar lijkt het vaak op. Els schenkt koffie voor ons in en zegt dat Jonas, onze fotograaf "ne knappe" is. Haar lief Peter staat achter haar. Jaloers? Peter lacht luid, en slaat haar iets steviger dan strikt noodzakelijk op de kont. Zij grijpt naar zijn neus en draait er aan. Er volgt een luide lach en een kus zoals je die wel eens in films ziet. Hartstocht volgens de boekskes.

Aan het eind van de dag, in het busje op weg naar haar huis, vraagt Els' collega Gert of ze nog eens 'Ik mis je zo' wil zingen, het lied dat ze zong aan het eind van aflevering één, bij de begrafenis van haar grootvader. Els begint te zingen en het hele busje zingt mee, uit volle borst.

Vrolijke, vrolijke vrienden lijken het. "Maar niet altijd", zegt Els. Soms zijn er ook conflicten. Conflicten die niet onmiddellijk opgelost raken. "Niet goed." Dit is het moment waarop Gert zegt dat de journalist moet uitkijken. Over die ruzies mogen we niet schijven, vindt Gert. " Want dat zijn roddels. En ge wilt toch niet dat uw lezers denken dat uw gazet een roddelgazet is?"

Er zijn trouwens belangrijkere dingen om over te schrijven, vertelt Gert: "Ik ben ook al op tv geweest. Veertien jaar geleden. In Heterdaad. Ik kwam op tv juist op de dag dat mijn zus jarig was. Ze hebben die aflevering zeker vier keer getoond. Ook op de Hollandse zender. Als ge me niet gelooft: ik heb de bewijzen thuis liggen. Op dvd. Ik kan die morgen meepakken, als ge dat wilt. Ik heb trouwens ook al in Dag Allemaal gestaan. Ik zal het u laten zien, morgen."

Het beest in de mens

Een dag later - Gert heeft de bewuste Dag Allemaal meegebracht - is er repetitie van de voorstelling Geen wonder dat ik ween. Het is een harde voorstelling, die bij momenten het beest in de mens naar boven haalt. Het zijn momenten waarop het onderscheid tussen spel en werkelijkheid weleens wil vervagen. "Laat uw tanden zien aan het publiek", brult speler Peter Janssens. "Voor het publiek", corrigeert Els. "Het is aan het publiek", houdt Peter vol. Els vindt het plots even niet leuk meer. "Loser", roept ze. Peter kijkt haar verbaasd aan, en gebaart met zijn wijsvinger van neen. Els stapt meteen op hem af, slaat haar armen om hem heen en fluistert: "Sorry Peter."

Is dit acteren, of gewoon zijn wie je bent? Voor Els loopt dat allemaal heel sterk door elkaar, vertelt haar moeder Monique. "Vorige zomer is mijn vader gestorven. Els wilde graag zingen op zijn begrafenis. 'Ik mis je zo', net als in Met man en macht. We hebben haar uitgelegd dat we de begrafenis sober wilden houden. Maar ze heeft nog wél voor hem gezongen. Een dag voor de begrafenis hebben we haar even alleen gelaten bij haar grootvader. Je kon haar tot buiten horen zingen. 'Ik mis je zo', met alle liefde die ze in zich heeft."

Gril van de natuur

Monique Laenen was 31 toen ze, in 1986, moeder werd van Els, haar tweede dochter. Ze lag nog in de verloskamer toen het tot haar doordrong. "Het besef was er rap. U moet weten: ik ben verpleegster. Toen ze mijn man ook nog eens vroegen om even op de gang te gaan staan, wist ik het zeker. Er is iets."

Een serieuze klap was dat, vertelt haar echtgenoot Livain. "We zijn daar toch een paar weken niet goed van geweest. Maar schuldgevoelens zijn er gelukkig nooit geweest. Mijn vrouw was 31. Niet echt oud, dus daaraan kon het niet gelegen hebben. Uiteindelijk hebben we ons redelijk snel neergelegd bij wat het is. Een gril van de natuur."

Een gril die te voorkomen was, hadden ze het op voorhand geweten. "Maar weet je: achteraf bekeken ben ik heel blij dat ik van niks wist", zegt Monique. "Het heeft ervoor gezorgd dat ik de keuze niet hoefde te maken. Een keuze die ik ook onmogelijk zou kunnen maken. Laat je dat leven toe, dan zet je iemand op de wereld waarvan je niet kunt weten wat er in haar omgaat, en die nooit helemaal zelfstandig zal zijn. Laat je dat leven niet toe, dan zit je voor de rest van je leven met de vraag: had ik hier wel over mogen beslissen? Ik heb er de afgelopen dagen nog vaak aan moeten denken. Stel je eens voor dat je gekozen hebt voor een abortus en dan onze Els ziet spelen in Met man en macht. Daar kun je in dat geval niet naar kijken, denk ik. Dan zet je de tv af.

"Pas op, ik respecteer de keuze voor een abortus. Ik begrijp het wel. Maar tegelijk denk ik soms: moeten we de mensen wel voor die keuze stellen? Moeten we wel altijd alles weten? Moeten we niet opnieuw leren om ons neer te leggen bij wat er in ons leven gebeurt? Het leven gewoon laten zijn zoals het is, ook al is het soms niet perfect."

Van dat niet-perfecte leven valt trouwens veel te leren, zegt ze. "Vergevingsgezindheid, bijvoorbeeld. Een ruzie blijft bij die gasten nooit langer dan een minuut hangen. Ze laten ons zien dat het leven hier en nu is, en dat je je geluk in dat hier en nu moet weten te vinden."

Dat niet-perfecte leven wordt bovendien wel eens onderschat, vindt vader Livain. "Als ik aan de mensen vertel dat mijn dochter in een toneelstuk meespeelt, denken ze spontaan aan een soort bezigheidstherapie. Terwijl het niveau van Theater Stap echt hoog ligt. Dat maakt het zo bijzonder, wat ze hier met die gasten doen. Ze laten zien dat er zoveel meer in zit."

Ongeremd

Theater Stap bestaat straks dertig jaar. Veel is er sindsdien veranderd, maar de artistieke visie is dezelfde gebleven. "Het gezelschap is ooit opgericht vanuit dat overtuiging dat mensen met een mentale handicap een aparte relatie hebben met dat podium", vertelt artistiek leider Marc Bryssinck.

"Ze spelen niet, ze zijn. In het hier en nu. Dat geeft hen een geweldig naturel, waarmee ze een soort art brut brengen die uniek is. Ze hebben het ongeremde, oorspronkelijke van een kind, maar het zijn natuurlijk wel volwassenen. Mensen met levenservaring. Mensen met driften en frustraties, maar ook met een groot talent voor geluk. Wantrouwen kennen ze nauwelijks. Als jij hier morgen binnenkomt en je zegt: gasten, we maken samen een voorstelling, dan stappen ze met je mee. Vol vertrouwen, en met een enorme loyaliteit."

Monique en Livain Laenen zijn er nogal zeker van: ook hun dochter is een gelukkige vrouw. "Ze heeft veel plezier in het leven", zegt Monique. "Ze ziet de mensen graag. En ze krijgt ook heel veel liefde terug. Soms dwingt ze die liefde ook echt af. Daar is ze heel erg goed in." Livain: "Ik denk dat ze zelf niet echt beseft dat ze een handicap heeft. Dat maakt het soms ook moeilijk om haar dingen duidelijk te maken. Els wil heel graag met de auto kunnen rijden. Ik probeer haar dan uit te leggen dat ze daarvoor een rijbewijs nodig heeft, en dat je goed moet kunnen lezen om dat rijbewijs te halen. Het zou haar nooit lukken, maar dat kan ze maar moeilijk accepteren."

Monique en Livain hebben zich allang met hun lot verzoend. Maar soms, de laatste tijd al wat vaker, worden ze wel eens overvallen door duistere gedachten. Wat als ze straks ziek worden? Wie zal er voor Els zorgen als zij er niet meer zijn?

In de goddelijke voorzienigheid geloven ze niet meer. "Wij zijn allebei katholiek opgevoed", vertelt Monique. "Maar we zijn ons geloof onderweg kwijtgeraakt. Een God die het goed met de mensen meent, die kan toch niet zo wreed zijn? Eigenlijk geloof ik al niet meer sinds Els geboren is. Mijn werk als verpleegster heeft dat geloof alleen nog verder weg geduwd. Ik wil niet geloven in een God die jonge kinderen aan kanker doet sterven."

Els Laenen en Theater Stap hernemen deze maand de voorstelling Geen wonder dat ik ween. www.theaterstap.com

Moeder Monique Laenen

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234