Maandag 24/01/2022

Portret

Hartchirurg voor Europa

Alexander Italianer wandelt met een verhuisdoos zijn nieuwe kantoor binnen in Brussel. Beeld Jiri Buller
Alexander Italianer wandelt met een verhuisdoos zijn nieuwe kantoor binnen in Brussel.Beeld Jiri Buller

Ongeschikt als politicus, subliem als topambtenaar. De Nederlander Alexander Italianer (59) heeft vanachter zijn ondoorgrondelijke glimlach de top in Brussel bereikt. Vandaag begint hij - op een cruciaal moment - als secretaris-generaal van de Europese Commissie.

JAAP STAM

"Hij is weloverwogen, gebruikt weinig woorden en zal nooit een losse flodder schieten. Over alles wat hij zegt, heeft hij zorgvuldig nagedacht. Daarnaast is hij bescheiden en mijdt hij de schijnwerpers." Met deze schets van Alexander Italianer is meteen haarscherp duidelijk waarom hij niet geschikt is als politicus en subliem als topambtenaar. Vandaag begint Italianer als secretaris-generaal van de Europese Commissie, het dagelijks bestuur van de Europese Unie. De beschrijving komt van Tom de Bruijn, de gewezen Nederlandse EU-ambassadeur die Italianer meer dan twintig jaar heeft meegemaakt.

Als hoogste ambtenaar komt Italianer aan het hoofd te staan van 30.000 ambtenaren. Hij moet Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker helpen ervoor zorgen dat de 28 eurocommissarissen eensgezind optreden. Elke maandag leidt hij de vergadering van de kabinetschefs, 's woensdags zit hij aan tafel bij de eurocommissarissen. Bij alle Europese toppen van regeringsleiders schuift Italianer aan, samen met Juncker.

Van Italianer wordt veel verwacht. De éminence grise de l'Europe, zoals de Franse pers hem omschreef, wordt een grote rol toebedacht in het bedenken van instrumenten die de monetaire unie beter moeten laten functioneren.

Alle momenten van de EU zijn cruciaal, maar Italianer treedt op een wel heel cruciaal moment aan. De EU is met Griekenland tegen zijn grenzen aangelopen, tegen de grenzen van een monetaire unie zonder politieke slagkracht. Veel lidstaten hebben koudwatervrees voor verdere politieke integratie. Italianer is bij uitstek de man die achter de schermen veel voorwerk kan verrichten opdat de leiders van de EU die vrees kunnen wegnemen, zo verwacht Coen Teulings, oud-directeur van het Nederlandse Planbureau.

Ben Bot, Nederlands oud-minister Buitenlandse Zaken: "Hij weet hoe je ogenschijnlijk onverenigbare brokstukken aan elkaar lijmt en hoe je compromissen brouwt. Op de achtergrond, opdat de credits naar Juncker gaan."

Italianer is smeerolie in het ingewikkelde Brusselse raderwerk. Hij spreekt vloeiend Frans en Engels en kan ook goed in het Duits uit de voeten, al wil hij weleens een verkeerde naamval gebruiken. Er is geen uithoek in Brussel, of hij is er geweest. Hij kent de gevoeligheden van de lidstaten en heeft oog voor wat de hoofdsteden drijft. Het Brusselse machtsspel kent voor hem geen geheimen.

Probleemoplosser

Niettemin is hij voor politicus niet in de wieg gelegd, daarvoor mist hij de bevlogenheid. Italianer is geïnteresseerd in de inhoud, in de oplossing van problemen - verlang van hem geen meeslepend politiek vergezicht.

"De uitdaging zit hem in het oplossen van een probleem, niet zozeer in het verkopen van het resultaat", zegt studiegenoot Dirk Tempelaar, universitair hoofddocent economie in Maastricht.

In 1985 begon Italianer bij de Commissie als maker van econometrische modellen. Die vormden de basis van de gemeenschappelijke markt in de Europese Unie. Voor hij zich kon vervelen, lonkte telkens een nieuwe uitdaging. Dat verklaart waarom hij het er al dertig jaar uithoudt.

Zo was Italianer betrokken bij de onderhandelingen over het verdrag van Maastricht (1992). Daarin is vastgelegd dat er een economische en monetaire unie zou worden gevormd, met een gemeenschappelijke munteenheid, die euro zou worden genoemd.

Ook nietsdoen is een optie

Onder Commissievoorzitter Barroso leidde hij een operatie die een revolutie in Brussel mag worden genoemd: wieden in de regelgeving. Tienduizend pagina's zijn geschrapt, alleen al de vermindering in de administratieve lasten (zoals de invoering van de elektronische afdracht van de btw) leverde een besparing op van 30 miljard euro per jaar.

Daarnaast stelde hij eisen op voor nieuwe wetgeving. De Commissie is voortaan verplicht te onderzoeken of nietsdoen ook een optie is. Ze keken in Brussel alsof ze het in Keulen hoorden donderen.

Ook met de grote uitbreiding van 2004, toen tien landen uit Midden- en Oost-Europa toetraden tot de Europese Unie, heeft Italianer zich intensief beziggehouden. Hij onderzocht of de toetredende landen voldeden aan de economische criteria.

Tot vandaag is Italianer directeur-generaal bij Mededinging, dat toeziet op het voorkomen van oneerlijke concurrentie. De marktmeester van de EU bewaakt het hart van het verenigd Europa: de gemeenschappelijke markt.

Italianer voerde een 900-koppig opsporingsapparaat aan dat de strijd aanbindt met giganten als Microsoft en Google, en miljardenboetes oplegt. In zijn periode kreeg een bankenkartel een boete van 1,7 miljard euro.

Teulings noemt Italianer een buitengewoon verstandige en breed georiënteerde econoom met gematigde liberale opvattingen. "Hij onderscheidt zich door een weldadige rust, ik heb hem nog nooit overspannen geweten. Ik betwijfel of hij weet wat stress is."

Er schuilt een boeddha in Italianer, vindt Bot. "Wat schuilt achter die ondoorgrondelijke glimlach? Hij blijft vriendelijk, sereen, voorkomend en scherp. Ik heb hem nooit uit zijn slof zien schieten, al slaan de vlammen uit het dak."

Vredesproces

De superlatieven buitelen over elkaar als de naam Italianer valt. Is er dan geen enkel rafelrandje? Eentje. "Hij is erg analytisch en rationeel en komt daardoor niet erg empathisch over. Hij wordt daardoor soms als kil gezien", zegt een anonieme collega in Het Financieele Dagblad als Italianer is benoemd tot de hoogste ambtenaar bij Mededinging.

Over Italianers drijfveren is weinig bekend. In een van de spaarzame interviews die hij heeft gegeven (aan Europa Nu in 2012): "We hebben in ruim vijftig jaar op een vreedzame wijze enorm veel bereikt in Europa. Uiteindelijk zijn wij een geweldig vredesproject en moeten we dit uitdragen in de wereld."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234