Woensdag 06/07/2022

NieuwsChina

Harde hand van Peking temde niet alleen covid, maar ook Shanghai: ‘Het Shanghai van voorheen, dat is niet meer’

Zestig dagen quarantaine: een inwoner van Shanghai maakte tijdens de lockdown van 1 april tot 1 juni dagelijks een selfie. Beeld CFOTO / Getty
Zestig dagen quarantaine: een inwoner van Shanghai maakte tijdens de lockdown van 1 april tot 1 juni dagelijks een selfie.Beeld CFOTO / Getty

Shanghai en Peking gingen deze week beide weer open: Shanghai na twee maanden harde lockdown, Peking na één maand voorbeeldig zerocovidbeleid. In het gevecht tegen corona speelt ook een politieke strijd mee, tussen twee machtscentra en twee covidvisies.

Leen Vervaeke

Zowel in Shanghai als Peking zijn deze week vrolijke taferelen te zien. Het openbaar vervoer komt weer op gang, en metrostellen vullen zich weer. Winkels en kantoren gaan weer open, inwoners staan bij de kapper in de rij. Ook al is de heropening verre van compleet, beide steden verklaarden de “coronauitbraak onder controle” en kondigden “een terugkeer van het normale leven” aan. Perfect voor de partijpropaganda: een dubbele overwinning.

Maar de overwinning smaakt niet in beide steden hetzelfde. Shanghai opent na ruim twee maanden van ontwrichtende stadslockdown, van schokkende voedseltekorten en gedwongen isolaties, en totale verlamming van de economie. Peking daarentegen kreeg zijn uitbraak in 37 dagen onder controle, met gerichte wijklockdowns, schoolsluitingen en thuiswerken, en beperkte economische schade. In vergelijking met Shanghai reed Peking een perfect zerocovidparcours.

Het contrast tussen de twee steden slaat velen met verstomming. Hoe kon Shanghai – de rijkste, modernste en naar verluidt best bestuurde stad van China – de lockdown zo faliekant uit de hand laten lopen? Hoe kon het niet klaarspelen waarin Peking wel slaagde?

Tegenpolen

Het antwoord ligt verscholen in de ondoorzichtige wereld van de Chinese politiek, in verschillende visies op covid en een machtsstrijd tussen het vrijgevochten Shanghai en de centrale overheid. Shanghai voer twee jaar lang zijn eigen koers binnen het Chinese zerocovidbeleid, met een liberalere ‘precisieaanpak’, maar kwam daarmee in aanvaring met de centrale overheid. Met de lockdown werd niet alleen covid getemd, maar ook de Shanghaise lokale overheid.

Als New York en Los Angeles, als Berlijn en Frankfurt, als Amsterdam en Rotterdam: net als veel stedenduo’s in andere landen zijn Peking en Shanghai elkaars tegenpolen. Hoofdstad Peking is het politieke centrum, levend in de schaduw van keizer of partijsecretaris, conservatief en gesloten. Havenstad Shanghai is de economische motor, blootgesteld aan buitenlandse kolonisten of expats, kosmopolitisch en open. Shanghainezen kijken vaak neer op Pekingers, en omgekeerd.

Die verschillen kwamen ook tot uiting in het zerocovidbeleid, dat in heel China geldt, maar niet overal op dezelfde manier wordt toegepast. Peking koos als hoofdstad voor de strengste aanpak: het weert internationale vluchten, legt extra hotelquarantaine op voor inkomende reizigers en beperkt forensenverkeer. Volgens gelekte medische informatie werden bij elke besmetting in Peking tot drie keer zoveel contactpersonen opgespoord en geïsoleerd als in Shanghai.

Ook de steden rond Peking moeten bij de minste uitbraak op slot, als een soort stadswal tegen het virus. “Je zou ook kunnen zeggen dat Peking al twee jaar in een soort lockdown zit”, zegt Chen Daoyin, voormalig hoogleraar politieke wetenschappen in Shanghai, nu commentator vanuit Chili. “Het past de maatregelen van een lockdown toe, zonder het zo te noemen. Peking is het politieke centrum, alles ligt erg gevoelig.”

Lange rij op woensdag 1 juni voor een shoppingmall de Huangpu-wijk in Shanghai, na twee maanden van harde lockdown. Als een van de covidmaatregelen geldt nog wel een strenge controle van de QR-code.  Beeld Hector / AFP
Lange rij op woensdag 1 juni voor een shoppingmall de Huangpu-wijk in Shanghai, na twee maanden van harde lockdown. Als een van de covidmaatregelen geldt nog wel een strenge controle van de QR-code.Beeld Hector / AFP

De zachte vorm

Shanghai daarentegen – dat dankzij zijn economische macht ook enige politieke autonomie heeft – paste de zachtste, meest open vorm van zerocovidbeleid toe. Als zakencentrum is Shanghai afhankelijk van internationaal zakenverkeer en van toegang tot zijn industriële achterland in de Yangtzedelta. Een afsluiting als in Peking zag het stadsbestuur niet zitten. Als China’s rijkste stad, met een sterke bureaucratie en hoogstaande gezondheidszorg, dacht het covid fijnmaziger te kunnen bestrijden.

En dus ontwikkelde Shanghai zijn eigen ‘precisiebeleid’, een lichtere versie van zerocovid: het bleef internationale vluchten ontvangen, en hield vast aan twee weken quarantaine voor reizigers in plaats van drie in Peking. Bij uitbraken greep de stad zo gericht mogelijk in, met beperkte wijksluitingen en terughoudend isoleren van contactpersonen. Een totale lockdown, dat zou in Shanghai nooit gebeuren.

Het Shanghai Model werkte twee jaar lang goed. Volgens bronnen van The Wall Street Journal gaf president Xi Jinping de stad stilzwijgend ruimte om te experimenteren, en af te tasten hoe een milder covidbeleid zou uitpakken. Maar toen de omikronvariant zijn intrede deed en Shanghai de controle kwijtraakte, kwam het alsnog tot een botsing tussen de centrale en lokale overheid. Shanghai wilde aan zijn precisiebeleid vasthouden, maar Xi drukte de strengste versie van zerocovid door.

Toch op slot

De Chinese politiek is notoir ondoorzichtig, maar er zijn aanwijzingen van een machtsstrijd achter de schermen. Op 25 maart liet Zhang Wenhong, dé Shanghaise topviroloog en het gezicht van het precisiebeleid, weten dat er geen lockdown zou komen. Drie dagen later ging de stad toch op slot. Vicepremier Sun Chunlan, Xi’s vaste covidgezant, maande het stadsbestuur aan “zerocovid door te zetten in overeenstemming met de orders van de secretaris-generaal”, een duidelijke terechtwijzing.

Ook lekte een opname van een telefoongesprek uit, waarin een Shanghaise epidemioloog van het Centrum voor Ziekte Controle (CDC) duidelijk maakte dat ze het niet eens was met het van bovenaf opgelegde beleid. Ze bevestigde ook wat velen al dachten: dat autoriteiten in Shanghai de statistieken naar beneden bijstelden door milde gevallen als asymptomatisch te bestempelen, om zo een lockdown te voorkomen.

Maar Xi won de strijd en Shanghai ging in lockdown. Alleen was de stad daar niet op voorbereid. Er was geen systeem van voedselbevoorrading, patiënten moesten naar centrale quarantaines die nog in aanbouw waren, chaos brak uit. “Shanghai was te zeker van zichzelf”, zegt Deng Yuwen, voormalig journalist van een Chinese partijkrant, nu commentator vanuit de VS. “Het had nooit gedacht dat het precisiebeleid zou falen, en liet na zich goed voor te bereiden.”

Stil protest

Mogelijk werd de chaos nog aangewakkerd door tegenstand binnen de Shanghaise bureaucratie, bij wijze van stil protest tegen de opgelegde lockdown. “De lokale macht in Shanghai, het middenkader van experts en bureaucraten, is gewend aan zijn autonomie en wilde dit systeem niet”, zegt Chen. “Dat leidt onvermijdelijk tot een passieve implementatie van de orders. Niemand neemt enig initiatief.”

Op de achtergrond speelt ook het Twintigste Partijcongres, waarop Xi zijn derde termijn wil verzilveren en zijn medestanders op hoge posten wil benoemen. Li Qiang, de partijsecretaris van Shanghai, is een vertrouweling van Xi. Hij maakt kans op een post in het Permanent Comité, het hoogste orgaan binnen de Chinese politiek. Sommigen tippen hem zelfs als premier. Maar een mislukking in Shanghai zou die promotie onmogelijk maken, en daarmee Xi’s positie verzwakken.

“Alle onvrede over het centrale niveau, alle machtsconflicten worden gereflecteerd in Shanghai”, zegt Wu Qiang, voormalig hoogleraar politieke wetenschappen aan de Tsinghua Universiteit, ontslagen wegens zijn kritische werk. “Oorspronkelijk waren er kleine verschillen in het covidbeleid, maar door de centralisering, geslotenheid en rigiditeit van de centrale overheid zijn die kleine verschillen geëscaleerd tot een strijd over de partijlijn.”

Propagandazege voor Xi

Met de dubbele overwinning van deze week, de gelijktijdige heropening van Shanghai en Peking, kan Xi een nieuwe propagandazege vieren. In de staatsmedia wordt de relatief succesvolle uitkomst voor Peking opgevoerd als bewijs dat het zerocovidbeleid nog steeds werkt, en dat Shanghai zijn zware lockdown aan zichzelf heeft te danken. Ook economische schade wordt op die manier weggeredeneerd: wie net als Peking streng optreedt, hoeft minder schade te lijden.

Over het lot van Xi’s vertrouweling Li Qiang zijn de meningen verdeeld. Commentator Deng Yuwen denkt dat hij op een zijspoor zal worden gezet. Chen Daoyin denkt dat anderen voor Shanghai zullen opdraaien en dat Li nog steeds promotie zal krijgen. “Li heeft als vertegenwoordiger van de centrale overheid een transformatie in Shanghai tot stand gebracht. Hij heeft de hele Shanghaise leiding en Shanghaise maatschappij getemd. Hij zal daarvoor veel krediet krijgen.”

De grote verliezer, daar is geen discussie over: dat is Shanghai. De kosmopolitische stad, die redelijk autonoom zijn eigen koers kon varen, is na deze verloren machtsstrijd en vernederende lockdown volledig onderworpen aan de centrale overheid. Chen: “Shanghai moet nu luisteren naar het centrale niveau. Het temmen is gelukt. De stad heeft niet langer zijn autonomie. Het Shanghai van voorheen, dat is niet meer.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234