Zondag 16/05/2021

Handschriften waar muziek in zit

Petrus Alamire staat centraal op het Festival van Vlaanderen in Antwerpen. De weinig bekende Alamire was begin 16de eeuw zeer bedrijvig als muziekkopiist. En ook als koerier, spion en contraspion.

De Vlaamse schilderkunst is wereldberoemd. Maar dat in de vijftiende en zestiende eeuw in diezelfde Lage Landen meesterlijke componisten aan het werk waren, is nauwelijks bekend. Namen als Johannes Ockeghem, Josquin des Prez en Adriaan Willaert spreken minder tot de verbeelding dan hun schilderende tijdgenoten Jan van Eyck, Rogier van der Weyden en Quinten Metsys. Aan die minder bekende meesters van de muzikale meerstemmigheid wijdt het Festival van Vlaanderen in Antwerpen - onder de vlag 'Laus Polyphoniae' - jaarlijks een reeks concerten.

Dit jaar staat Petrus Alamire centraal en dat is voor één keer geen componist. Hij was wel een muziekkopiist in een tijd dat de drukkunst nog in haar kinderschoenen stond. Zijn vijftig nog bekende, prachtige gekalligrafeerde muziekboeken bieden een overzicht van de muziekcultuur van de Lage Landen in de zestiende eeuw: dankzij hem kennen we zo'n 600 werken - religieuze muziek en chansons - van zestig verschillende componisten uit de periode 1495-1535. Een enorme muzikale 'the best of...'.

Petrus Alamire werd omstreeks 1470 geboren als Peter Imhoff in Neurenberg. In 1499 verzorgt hij een koorboek voor de Antwerpse kathedraal, een kerk die hem later nog opdrachten geeft om muziekhandschriften te vervaardigen. Hij heeft zijn achternaam dan al veranderd in 'Alamire', gebaseerd op enkele muzieknoten. In 1503 woont hij in Antwerpen en krijgt van hertog Filips de Schone de opdracht een omvangrijk koorboek samen te stellen.

Groteske koppen

Later zal Alamire in dienst treden van Karel V en Margaretha van Oostenrijk, voor wie hij prachtig verzorgde manuscripten levert. Maar hij werkt ook voor bankiers als de Fuggers. In 1516 vestigt hij zich in Mechelen, waar hij zijn atelier met medewerkers uitbouwt en in 1536 overlijdt.

Alamire was een veelzijdig man. Behalve muziekkalligraaf was hij zanger, muzikant, koerier en spion. Net zoals Rubens een eeuw later, kon Alamire vrij reizen tussen de vorstenhoven en zo gevoelige informatie inwinnen. De Britse koning Hendrik VIII - aan wie hij ook muziekmanuscripten en instrumenten leverde - vroeg hem de verbannen troonpretendent te bespioneren. Maar toen bleek dat Alamire ook voor die troonpretendent als contraspion werkte, werd hij bedankt voor bewezen diensten. Er is weinig nieuws onder de zon: Alamire moest in opdracht van Margaretha van Oostenrijk stemmen ronselen bij de Duitse keurvorsten om ervoor te zorgen dat Karel V tot keizer werd gekozen. Daarbij werden Alamires beeldige muziekmanuscripten als diplomatieke geschenken gebruikt...

Van al die prachtige manuscripten wordt in de Antwerpse kathedraal - waar Alamire vermoedelijk zelf zong - eerst een digitaal overzicht gegeven, voordat de bezoeker de schatkamer betreedt: zeven muziekboeken liggen telkens als een juweel op fluweel in hun toonkast. Het gaat steeds om meerstemmige composities, waardoor de zangpartij voor bijvoorbeeld de tenor met een gekalligrafeerde T wordt aangeven en die van de alt met een prachtig vormgegeven A.

De miniaturen zijn prachtig verzorgd: afbeeldingen van Filips de Schone en Johanna van Castilië, bloemmotieven met margrieten en viooltjes, of doodshoofden en groteske koppen met een knijper op de neus of een hangslot over de mond. Elk boek wordt geconfronteerd met een thematisch verwant schilderij van onder meer Ambrosius Benson en Gerard David, afkomstig uit het Antwerpse Koninklijk Museum voor Schone Kunsten.

Voor de tentoonstelling werd een multimediagids ontworpen: een tablet geeft tekst en details bij alle kunstwerken en laat ook horen hoe de muziekpartituren klinken. In een kopie op ware grootte van het Mechelse Koorboek mag naar hartelust gebladerd worden en aan het eind van het parcours is er een opmerkelijke klank- en beeldinstallatie, waar het Huelgas Ensemble een zevenstemmige compositie uitvoert.

Alamire-songbook

De tentoonstelling is maar het topje van een ijsberg. De Alamire Foundation is sinds 2009 bezig met het digitaliseren van alle Alamire-bronnen. Daartoe wordt er samengewerkt met de wereldberoemde bibliotheek van het Vaticaan in Rome, waar 48 enorme koorboeken digitaal zijn gefotografeerd. Het gaat om erg gedetailleerde opnamen met een resolutie van 80 à 100 megapixels.

Ten slotte zal werk uit het Alamire-songbook - vaak in wereldpremière - te horen zijn op de 80 concerten van Laus Polyphoniae. Dat festival begint vandaag en loopt tot 30 augustus in Antwerpen.

De expo Petrus Alamire. Meerstemmigheid in beeld in de Antwerpse kathedraal tot en met 22 november. Alle info: amuz.be

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234