Zondag 31/05/2020

Handige mens blijkt veredelde aap

Homo habilis, de oudste mensensoort, is helemaal geen mens. Hij lijkt meer op de directe voorgangers daarvan.

Er liep een onderdeurtje door Afrika, zo'n twee miljoen jaar geleden: de Homo habilis. Nauwelijks 1,3 meter groot was hij en ruim 30 kilo zwaar. Maar wél mooi de eerste tweepoter die gereedschap maakte en ook in andere opzichten op moderne mensen leek. Kortom: de eerste mens. Nee dus, beweren de Amerikaanse paleoantropoloog Bernard Wood en zijn Britse collega Mark Collard. De habilis, zeggen zij, is niet de oudste mensensoort, niet de oudste van het geslacht Homo, maar hoort thuis bij de niet-menselijke voorgangers daarvan. Als Collard en Wood gelijk hebben, is de mens misschien ruim een half miljoen jaar jonger dan totnogtoe gedacht werd.

De niet-menselijke voorgangers van Homo splitsten zich zes tot vijf miljoen jaar geleden af van de apen. Zij vormden het geslacht Australopithecus - 'zuidelijke aap' -, bestaande uit minstens vier soorten, waarvan de oudste drieëneenhalf tot vier miljoen jaar geleden in Afrika leefde, en de jongste daar één miljoen jaar geleden uitstierf.

Toen waren er al mensen. De Homo habilis dus, misschien 2,4 miljoen jaar oud, maar met meer zekerheid 2 miljoen jaar. En de Homo erectus, de eerste van het geslacht Homo die ook buiten Afrika woonde en die 1,8 miljoen jaar geleden al bestond. De moderne mens, Homo sapiens, dook veel later op: honderdduizend jaar geleden.

De australopithecae leken in veel opzichten nog op apen. Hun schedelinhoud was nauwelijks groter dan die van mensapen, ze hadden relatief lange armen, en enigszins gekromde handen en voeten. Maar deze aapmensen misten de grote hoektanden van de aap en ze konden vrij goed rechtop lopen.

Begin jaren zestig vond paleontoloog Louis Leakey in Kenia fossielen van oeroude tweevoeters met een anderhalf keer grotere schedelinhoud dan de australopithecae, en met een lichaam dat meer op een mens dan op een aap zou lijken. Bij dat laatste werd vooral naar de handen gekeken: de habilis zou op menselijke wijze een pen hebben kunnen vasthouden. Het pleit was beslecht, dit was een mens. En omdat vlakbij even oud stenen gereedschap was opgedolven, werd deze nieuwe oude mens meteen tot eerste gereedschapsmaker gebombardeerd en Homo habilis gedoopt: de handige mens.

Meteen al rezen er bedenkingen. Zo was de schedelinhoud eigenlijk te klein voor het geslacht Homo en was het zeer de vraag of de gevonden fossielen wel bij elkaar hoorden. Maar Leakey, een man van groot prestige en weinig twijfels, hield vast aan het habilis-concept. Hij werd er nog beroemder mee dan hij al was: een van zijn habilis-schedels, nummer 1470, prijkte begin jaren zeventig op de voorkant van National Geographic. En tot op heden figureert de Homo habilis als mensensoort in de handboeken.

In het Amerikaanse weekblad Science van 2 april echter voeren Wood en Collard. een karrenvracht argumenten aan om te bewijzen dat Leakey ernaast zat. Die precisiehandgreep bijvoorbeeld, daarvan staat helemaal niet vast dat hij specifiek is voor het geslacht Homo, stellen zij. Het is ook nooit bewezen dat de habilis de maker was van het stenen gereedschap dat in de buurt van zijn vindplaats werd ontdekt.

Daar komt bij dat de habilis weliswaar goed rechtop kon lopen maar toch relatief lange armen had, goed voor het klimmen in bomen, en ook handen die daarvoor geschikt waren. Daarin komt hij overeen met de australopithecae en verschilt hij van de mensachtigen als de Homo erectus, die duidelijk grondbewoners waren. Ook lichaamsgewicht, gebit en schedelvorm zijn meer verwant aan de australopithecus dan aan de mens.

Nee, de habilis moet opnieuw worden ingedeeld, aldus Collard en Wood. De discussie over de stokoude Afrikaan kan dus weer beginnen. Kan er meteen ook worden gekeken naar een andere naam voor de soort. Australopithecus discordialis - de zuidelijke aap die verwarring zaait - is misschien een goed idee.

© Eric Hendriks / de Volkskrant

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234