Dinsdag 14/07/2020

Halve mannen, hele vaders

Huilen, troosten, knuffelen: veel mannen herkennen zichzelf niet meer terug na hun geboorte als vader. Wat gebeurt er volgens wetenschappers in hun hersenen? En volgens de verse papa's zelf?

ls ergens een baby begint te huilen, draaien velen geïrriteerd hun hoofd om. Zo niet Pieter Rijlaarsdam (42). Hij veert op, wil iets doen, vraagt zich hardop af: komt er al iemand om te troosten? Rijlaarsdam werd bijna vier jaar geleden vader van Tobias. Sindsdien bestaat zijn wereld voor een groot deel uit kinderen, wezens die tot die tijd vrijwel non-existent waren in zijn beleving. "Ik had gewoon niet door dat er kinderen waren en nu zie en hoor ik ze overal. Vooral als ze verdrietig zijn, dat gaat door merg en been."

Het is geen ongebruikelijke transitie. Meer mannen herkennen zichzelf niet meer na hun geboorte als vader. De een barst in tranen uit bij The Gladiator ("als de gezinnen worden uitgemoord"), een ander kan tijdelijk niet meer naar journaalbeelden uit Afrika kijken ("helaas is dat weer weggegaan").

Waar moeders negen maanden met een buik vol baby en een lijf vol hormonen rondlopen, moet de vader het doen met het schilderen van de kinderkamer. En dan is het er ineens, dat kind. Er lijkt amper tijd voor, voor 'vader worden'. En toch gebeurt het.

Mannenhormonen

Lang zeiden biologen dat de natuurlijke rol van de vader niet veel meer is dan die van zaadleverancier. Een wijfje bevruchten en weer door. Alleen een laagje beschaving zou mensenvaders tot een andere rol kunnen dwingen. De Amerikaanse primatologe Sarah Blaffer Hrdy verzette zich als eerste tegen dat idee. Zij stelde in de jaren zeventig dat de mens de grote uitzondering van de zoogdieren is, met een biologische basis voor vaderliefde en een hormoonspiegel die niet zo veel van de vrouw verschilt.

Veertig jaar later heeft het gedachtegoed van Blaffer Hrdy gewonnen. De hormoonspiegel van de man verandert inderdaad als hij vader wordt. Zelfs al voor de geboorte van zijn kind.

Onlangs publiceerde een Israëlisch onderzoeksteam een studie in het wetenschappelijke tijdschrift PNAS. De onderzoekers observeerden ouders met hun kind in de huiselijke omgeving, daar maakten zij opnamen die zij later lieten terughoren aan de ouders terwijl ze in de MRI-scanner lagen. Ze bekeken de hersenactiviteit en maten het oxytocineniveau in het bloed en speeksel van de ouders.

Wetenschappers zagen oxytocine, het knuffelhormoon, lang als een typisch vrouwelijk hormoon, dat bij verliefdheid en bij de verzorging van kinderen een rol speelt. Maar mannen blijken het evenveel aan te maken.

Volgens de onderzoekers verandert het brein van de vader net zozeer als dat van de moeder. Bepaalde hersengebieden actief bij de komst van een kind. De hersenen van de vader in homoseksuele adoptieparen veranderden overigens evengoed. Met name de amygdala werd beduidend actiever bij verse vaders. De amygdala is een soort schakelpaneel voor emotionele prikkels in de hersenen. Uit eerdere studies is bekend dat dit hersendeel een belangrijke rol speelt bij de verzorging van kinderen.

Hoe betrokkener de vader is bij de verzorging van het kind, hoe actiever dit hersendeel blijkt te zijn en hoe meer bepaalde circuits in de hersenen worden geactiveerd. En deze veranderingen in het brein zorgen er weer voor dat vaders net als moeders reageren op babytranen, gelach of huid-op-huidcontact met hun kind.

Nooit meer football

Hoogleraar gezinspedagogiek Rien van IJzendoorn doet veel onderzoek naar de werking van oxytocine. Hoe groot de invloed van hormonen op verzorgend gedrag is, is hem bekend. Zo liet hij vaders van peuters zichzelf via de neus pufjes oxytocine of een placebo toedienen, waarna zij met hun kind moesten spelen. "Het spel na toediening van de oxytocine was stimulerender, ze voelden beter aan wanneer ze bijvoorbeeld even moesten wachten bij het bouwen van een toren of het maken van een puzzel", zegt Van IJzendoorn.

De Amerikaanse psychiater en neurobioloog Louann Brizendine van de Universiteit van Californië kent de verhalen van vaders die huilen bij een kinderfilm, vaders die pleisters willen plakken op elke bloedende knie, vaders die nooit iets met kinderen hadden en sinds de geboorte van hun eigen kind alle baby's willen knuffelen en beschermen. "Ik ken vaders die op zondagen niet aanspreekbaar waren, want dan moesten ze hun football-wedstrijd zien. Dat veranderde van de ene op de andere dag toen hun kind er was. Soms vergeten ze zelfs tijdelijk hun hobby's."

Dezelfde breincircuits die actief worden als we verliefd zijn, treden in werking bij het zien van je pasgeboren kind. Oogcontact, aanrakingen en de geur van de baby versterken dat, zegt Brizendine. "Het 'ouderinstinct'-gebied wordt meteen na de kennismaking met je kind geactiveerd, bij vrouwen én mannen. Hoe het precies werkt, weten we niet, maar het aaibare uiterlijk van een baby met bolle wangetjes en grote onschuldige ogen speelt zeker een rol." Dat kinderen er bij veel diersoorten vertederend uitzien, heeft een functie.

Brizendine merkt op dat bij vaders en moeders dezelfde hersendelen (de amygdala, het angst- en zorgencentrum en de insula, waar impulsbeslissingen worden genomen) oplichten in reactie op babygehuil, alleen is de reactie bij de gemiddelde moeder intenser. "Daarom zie je vaak dat moeder al naar het kind is gehold als de vader nog niets doorheeft."

Of vaders kunnen floreren in hun rol ligt volgens Brizendine aan de moeder. "Sommige vrouwen laten hun man niet bij het kind als het huilt, ze willen alles zelf doen. Dat werkt averechts. De hersenconnecties die de vader zorgzamer maken, worden juist getriggerd als ze meer met hun kind bezig zijn. Geef hun dus die ruimte, zeg ik tegen moeders."

Man met weeën

In 2000 wist Anne Storey, hoogleraar psychologie aan de Memorial Universiteit in St. Johns in Canada, te bewijzen dat het niveau van het hormoon prolactine (dat bij vrouwen onder meer een rol speelt bij de aanmaak van borstvoeding) bij mannen stijgt tegen het einde van de zwangerschap van hun vrouw. Het testosteronniveau van de mannen daalt.

Om te kijken wat testosteron met de vadergevoelens van mannen kan doen, spoten Australische wetenschappers mannetjesvogels met jongen in met testosteron. Prompt verlieten zij hun nest en lieten hun jongen in de steek om een eindje verderop uit volle borst nieuwe vrouwtjes te verleiden.

Ook de Nederlandse hersenonderzoeker Dick Swaab van het Nederlands Herseninstituut wijdt in zijn boek Wij zijn ons brein een hoofdstuk aan het vaderbrein. Hij geeft een voorbeeld van de werking van het hormoon prolactine. Tijdens zijn promotie spoot Swaab mannetjesratten in met het hormoon. De dag erop hadden ze stuk voor stuk enorme zaagselnesten gebouwd. Ook memoreert hij een mannelijke patiënt die door een goedaardige tumor veel prolactine produceerde. Deze man deed op de zaal in het ziekenhuis waar hij lag, niets liever dan de verpleging helpen met het afstoffen van kastjes...

Een extreme variant van het vaderbrein is het couvadesyndroom. De term is afgeleid van het Franse woord voor broeden: couver. Bij mannen die te kampen hebben met dit fenomeen verandert hun hormoonhuishouding zodanig dat zij als het ware schijnzwanger worden. Ze komen kilo's aan, hebben last van misselijkheid, zijn emotioneler en kunnen tegen het einde van de zwangerschap van hun vrouw zelfs weeën ervaren...

'Een avond op café zegt me niks meer'

Pieter Rijlaarsdam (42), vader van Tobias (bijna 4)

"Het is geleidelijk gegaan dat ik zorgzamer werd, maar ik had vrij snel het gevoel dat ik de enige ben die voor hem kan zorgen, dat hij volledig afhankelijk is van mij. Vroeger vond ik kinderen maar zeurende schreeuwlelijken. Nu vind ik ze leuk en lief. En wil ik juist met ze knuffelen. Als ik mensen op de stoep zie fietsen, scheld ik ze uit. Niet te erg, want ik probeer minder te vloeken voor m'n zoontje. Natuurlijk reed ik vroeger ook op de stoep, maar nu denk ik: mafkees, daar had mijn kind kunnen lopen. Of als ik ouders verveeld naast een huilend kind met hun mobieltje zie spelen, daar kan ik me echt aan storen.

"Vrienden en collega's zeiden: als je kinderen krijgt, is je leven voorbij. Ik werk als verwarmingsmonteur, met veel bouwtypes, dus deels is het stoere praat. Maar ik ken genoeg mannen die niet de hele tijd met hun kind willen doorbrengen. Daar snap ik niets van. Een dag met hem op pad zijn doe ik tien keer liever dan me lam zuipen in een café. Terwijl ik toch echt nog wel van een biertje houd."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234