Maandag 26/10/2020

Haal 'foute' standbeelden en straatnamen niet van straat

Bram Vannieuwenhuyze is historicus. Hij is bijzonder hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam en onderzoeker aan de KU Leuven.

De historische geladenheid van ons straatbeeld kwam de afgelopen dagen meermaals ter sprake in deze krant. Woensdag luidde de vraag hoelang standbeelden die verwijzen naar ons koloniale verleden nog overeind zullen blijven staan (DM 16/8). Historicus Idesbald Goddeeris en auteur-journaliste Dalilla Hermans riepen op om dergelijke 'foute standbeelden' uit het straatbeeld te verwijderen, in musea onder te brengen en aldaar kritisch te benaderen. In de donderdagkrant vroeg historicus Herman Van Goethem (DM 17/8) om een nationaal debat over de herinneringen aan de Tweede Wereldoorlog, die zich onder meer via monumenten en straatnamen dagdagelijks aan ons opdringen.

Helemaal achteraan het eerste katern werd mijn aandacht eveneens getrokken door de ludiekere kop 'Manneken Pis plaste even toeristen onder'. Het Brusselse stadsbestuur wil het standbeeld voortaan beter beveiligen tegen grappenmakers die morrelen aan de waterkraan van Brussels bekendste, maar tevens onbereikbaarste standbeeld.

Dat meer bewustwording en debat over de geladenheid van ons straatbeeld wenselijk zijn, staat buiten kijf. Onze omgeving is immers geen objectief, steriel of banaal decor waartegen ons dagelijkse leven zich afspeelt. Mensen hechten diverse betekenissen aan (de diverse delen/aspecten van) het straatbeeld, ook al zijn ze zich daar vaak niet van bewust. Dat verklaart waarom sommigen bepaalde standbeelden aanstootgevend vinden, anderen er gewillig bij poseren en het nog anderen totaal onverschillig laat. Mochten 'foute' standbeelden naar musea verhuizen, dan verdwijnt dit scala aan mogelijke emoties en interacties.

Het gros van de standbeelden is immers bedoeld voor de publieke ruimte en dus voor een breed publiek van passanten. In musea zullen ze wellicht veel minder aandacht trekken en krijgen. Naast de praktische reserves die woensdag al werden geuit door de directeur van het Afrikamuseum, Guido Gryseels, zijn er dus ook inhoudelijke bezwaren tegen het weghalen en in musea onderbrengen van 'foute' standbeelden, straatnamen en monumenten.

Er zijn nog andere tegenargumenten. Wie bepaalt immers welke standbeelden 'fout' zijn en welke niet? Nationale, regionale of lokale overheden? Commissies van historici, kunsthistorici, stedenbouwkundigen en/of monumentenzorgers? Of het brede publiek? En waarom zouden we het houden bij de herinneringen aan ons koloniale verleden en aan de Tweede Wereldoorlog? Wat moet er gebeuren met de standbeelden van Napoleon in Waterloo, van Godfried van Bouillon op het Brusselse Koningsplein, van Keizer Karel in het Gentse Prinsenhof of Ambiorix op de Grote Markt in Tongeren? Of verdwijnen de daden van deze heersers in het niets vergeleken met Leopold II en mogen ze op hun sokkel blijven staan? Wat zal er gebeuren met standbeelden die als monument of bouwkundig erfgoed werden erkend, zoals het Leopold II-standbeeld van beeldhouwer Joseph Ducaju op de Markt in Ekeren? En wat komt er in de plaats verwijderde standbeelden, 'goede' exemplaren?

Die vragen beantwoorden, kan en zal veel stof tot discussie en debat opleveren. Toch lijkt het me wenselijker om standbeelden, straatnaamborden en monumenten hun 'leven' in het straatbeeld te laten leiden. Ze evolueren mee met mens en maatschappij: ze verweren, ondergaan restauraties, komen in nieuwe ruimtelijke contexten terecht en verdwijnen uiteindelijk ooit eens.

Vooral pleit ik ervoor om standbeelden niet als onaantastbare objecten te beschouwen, zoals nu vaak het geval is (en zoals met museumobjecten gebeurt). Misschien worden de nare herinneringen die ze opwekken net daarom wel onaantastbaar en dwingend geacht. Laat mensen de kans en de vrijheid om op diverse manieren met standbeelden te interageren. Geef mensen toegang tot standbeelden en laat hen ze aanraken. Laat kunstenaars installaties en performances uitvoeren. Voorzie duiding aan scholieren, studenten en gidsen. Geef protestanten de kans hun grieven kenbaar te maken. Maar verhinder evenmin dat mensen uit esthetische overwegingen foto's nemen of dat overheden en eigenaars beslissen om beelden te restaureren.

Het is net interessant en wellicht ook zinvol om aandacht te schenken aan al deze diverse vormen van respons en daarover te debatteren. Daarom hoop ik dat Manneken Pis geregeld nog eens verder plast dan gewoonlijk.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234