Vrijdag 26/04/2019

Italiaanse verkiezingen

Guy Verhofstadt: "Italië is geen land. Het is een beschaving. En die krijgt geen politicus kapot"

Beeld Photo News

Land op de rand van de afgrond? Guy Verhofstadt, Belg van geboorte maar Italiaan uit overtuiging, haalt de schouders op. "Italië is geen land. Het is een beschaving. En die krijgt geen politicus kapot." Zondag zijn er verkiezingen. "Typisch Italiaans: elke nieuwe redder achternalopen en nadien constateren: 'Verdomme, ik heb op de verkeerde gestemd.' Veel in Italië is vergeefs. Maar dat heeft wel iets."

Gisteren, 13.30 uur. Waar hij zich ook bevindt, overal kent Guy Verhofstadt de betere Italiaan. Maastricht, in dit geval, onder een laagje sneeuw. Zou het ook gesneeuwd hebben in het noordoosten van Umbrië, vlak over de grens met Toscane, waar de oud-premier al jaren thuis is? "Het zal wel." Hij maakt er wijn op 600 meter hoogte. Een mix van sangiovese en cabernet franc. Ongewoon en eigenzinnig, naar het beeld van de politicus. Hij leeft er op. En geniet er van al wat geen ander land hem bieden kan. "Italië is Duitsland niet. Er loopt van alles fout. Maar je kunt een leven lang op vakantie gaan in Italië en nog altijd van de ene verbazing in de andere vallen. Altijd nieuw, altijd anders. Daar kan Duitsland nooit aan tippen. Zelfs Frankrijk niet. Geen énkel ander land. (lacht) Toch?"

Morgen zijn er in Italië verkiezingen. Die van de laatste kans, klinkt het. Doemberichten zetten de toon. Italië staat al jaren stil. Het is het nieuwe zorgenkind van Europa. Een groot kind, bovendien, want de derde economie van de Europese Unie, nu de Britten eruit stappen. Het land groeit amper. Het vernieuwt niet en het hervormt niet. Toch blijft het zijn onweerstaanbare zelf - getuige de onstuitbare lofzang van Guy Verhofstadt, die we hier voor het gemak even decimeren. Een gesprek van de hak op de tak, op zijn Italiaans. In Maastricht dus, de stad van de euro. "De roep om de lire is verstomd."

U en Italië, dat is grote liefde.

"Ja. Italië is Europa op zijn best. Vandaag vlieg je desnoods elke dág over en weer tussen Brussel en Rome of tussen Charleroi en Perugia, maar in de 17de en de 18de eeuw maakten alle grote denkers en schrijvers in hun leven één grote reis: naar Italië. Montaigne, Goethe, noem maar op. Zo ongeveer alles wat mooi en verfijnd en lekker is, komt oorspronkelijk van daar. Zelfs wat wij de Franse keuken noemen. Ik had als jonge gast al een zwak voor Italië. Ik heb zo ongeveer elke steen gezien die er ooit is opgegraven. Ik ken het stratenplan van Pompei en Ercolano zo goed als dat van Gent. Zeg mij hoe lang je daar wil rondhangen en ik maak een bezoek op maat: 'Ga nu naar huis 13, draai links om de tempel heen, neem dan de tweede rechts en bewonder de mozaïeken in de patio van huisnummer 57.' Ik reed in 1980 al met mijn eigen Volvo 242 door Napels, wat ook toen gekkenwerk was. Tot overmaat van ramp waren mijn schoonbroers allebei Italianen. Zo raakte ik helemaal verslingerd aan Italië. Voor mijn schoonmoeder was ik de enige normale. (lacht) Een halve Italiaan."

Hoe komt het dat het mooiste land van West-Europa ook al jaren het slechtst bestuurde land van West-Europa is?

(onverstoorbaar) "Italië is eindeloos. Neem het noordoosten. Mensen maken een citytrip naar Venetië. En pakken er dan Verona bij. Maar daar stopt het niet. Rij een halfuur verder en je bent in Vicenza, dé bakermat van theater en opera. De stad van architect Palladio! Zo heb je er in Italië wel honderd: plekken die uniek zijn."

Maar de vraag was...

"En het spijt mij, maar dat heb je zelfs in Frankrijk niet. Daar springen ze nonchalant om met hun erfgoed. In Italië ligt er over dorpen en steden altijd een laagje patina. De buitenkant kan er soms niet uitzien, maar vanbinnen is alles intact. Niet overdreven gerestaureerd, zoals bij ons, maar heel natuurlijk. Ik was ooit te gast in het buitenverblijf van Vladimir Poetin. 'Kijk', zei hij trots, 'dat kerkje is net gerestaureerd.' En ja, dat was er aan te zien: de koepel was overgoten met vers bladgoud. Smakeloos. Elke poëzie, elke authenticiteit was weg. Daar hebben de Italianen een zesde zintuig voor. En die verscheidenheid! Elke regio heeft zijn eigen keuken en zijn eigen wijndruiven, elke vallei zijn eigen terroir, zijn eigen runderen, zijn eigen kazen, elke stad zijn eigen charme. Dat vind je nergens."

Maar de vraag was hoe het komt dat zo'n geweldig land maar niet uit de problemen raakt. Italië hangt in Europa aan de staart.

"Dat is zo. De Italiaan is een creatieveling en een harde werker. Maar die creativiteit en die dadendrang worden door de overheid niet gestimuleerd, maar geremd. Vandaar die opstand tegen de traditionele politiek. Italië heeft het gehád met links en met rechts. Renzi of Berlusconi, ze hebben niets veranderd. Typisch Italiaans: ze lopen makkelijk achter elke nieuwe redder aan. In dit geval: de Movimento Cinque Stelle, de Vijfsterrenbeweging. Anti-establishment. Om vijf minuten later te constateren dat ook dat niet het verschil gaat maken. Sinds ik geregeld in Italië verblijf, heb ik hier acht premiers gekend, verdeeld over tien regeringen: D'Alema, Amato, Berlusconi, Prodi, Monti, Letta, Renzi en Gentiloni. In diezelfde periode heeft Duitsland twee bondskanseliers gekend. Twee. Schröder en Merkel."

Is dat toeval?

"Nee. Ik heb mijn schoonbroer vloekend zien thuiskomen nadat hij was gaan stemmen. Vooraf had hij gezegd dat hij het beu was, maar hij had niet eens zijn jas uitgetrokken of hij zei: 'Ik heb verdomme op de verkeerde gestemd.' Zo gaat dat altijd. De afkeer van de klassieke politiek is zo groot dat alleen die Vijfsterrenbeweging nog een alternatief biedt. Die kan 25 % halen en daarmee de grootste partij worden."

Dat is de partij die tot voor kort geleid werd door de komiek Beppe Grillo, met wie u nog aangepapt heeft - vergeefs.

"Ach, in élk land is er wel eens een komiek geweest die zich geroepen voelde om de ernstige politici lik op stuk te geven. Herinner u Coluche in Frankrijk. Maar dat was maar om te lachen. In Italië is het hen menens. Ze voelen heel goed aan dat veel Italianen een gevoel van machteloosheid hebben. Ja, Ferrari blijft Ferrari en de mode in Milaan is nog altijd superieur, maar is dat een teken van goed bestuur? Nee, het is ondanks. In Italië wordt er niets hervormd. Wie dat toch probeert, zoals premier Renzi in 2014, bijt er zijn tanden op stuk. Je moet eens kijken hoeveel buitenstaanders zich in Italië al gewaagd hebben aan de politiek vanuit de frustratie dat er niets bewoog en dat zij het beter zouden doen. Neem Luca di Montezemolo, de grote man van Fiat en Ferrari. Mislukt, zoals zovelen. Italië laat zich moeilijk regeren. Het Italië van 2018 doet mij denken aan het België van 1978, 1979, 1980."

Malgoverno. Wanbestuur.

"Precies. De tijd dat men dacht dat het gat in de begroting vanzelf was ontstaan en ook vanzelf weer zou verdwijnen. Die geest waart vandaag nog in Italië. Er is die enorme staatsschuld, maar erger nog: de Italiaanse banken zijn niet opgekuist. Het vertrouwen is weg. Wie wil ondernemen, betaalt veel te hoge rentes."

Dreigt Italië het nieuwe Griekenland te worden, maar dan groter?

"Italië is de zieke man van Europa. Wat is er de voorbije vijf jaar gebeurd? Niets. Alles zit vast."

De carpaccio van inktvis wordt geserveerd, met olijfolie van eigen makelij. "Mijn olie is groener dan de uwe", knipoogt Verhofstadt. Olijven en wijn produceert hij. "2017 wordt een topjaar", voorspelt hij. Zijn vijfde oogst. Hij praat met de patron van het restaurant. Landbouwers onder elkaar. "Hoe was uw winter vorig jaar? Veel vorst gehad nog in april?" Politiek is veel, maar niet alles in het leven.

De zeer rechtse Lega Nord heet voortaan gewoon Lega en is anti-migratie en anti-Europa. Ze heeft, net als N-VA, haar communautaire aspiraties in het diepvriesvak gestopt: het hardwerkende Noorden versus het luie Zuiden is geen punt meer.

"Nee. Maar het verschil tussen Noord-Italië en Zuid-Italië, met Rome als de grens tussen beide, blijft wel gigantisch groot. Als mijn schoonbroer - een Napolitaan - bij mij op bezoek komt in Umbrië, denkt hij dat hij in Zweden is. Milaan is voor hem de Noordpool. Italië is een uitgestrekt land. Ook mentaal."

Voor wie zou u stemmen, mocht u mogen?

"Voor de kleine partij van Emma Bonino: +Europa. Bonino is een icoon van de Italiaanse politiek. Ze is de enige die durft te zeggen dat niet minder maar meer Europa dé oplossing is voor Italië, en niet alleen inzake migratie."

U zou ook op Matteo Renzi (Partito Democratico) kunnen stemmen, centrumlinks. Hij heeft uw slogan overgenomen: de Verenigde Staten van Europa.

"Veel anti-Europese partijen hebben onlangs hun kar gekeerd. Zelfs de Cinque Stelle. Zelfs Berlusconi. Men heeft het nu over een triomfantelijke terugkeer, maar wat gaat die halen? 15%? Dat wil zeggen dat 85 % van alle Italianen tegen zijn comeback is."

Als je 't zo bekijkt, is 85 % van alle Vlamingen tegen uw Open Vld.

"Silvio Berlusconi wordt nu op zijn 81ste opgevoerd als de vader des vaderlands. Dat is onzin. Dat is EVP-praat, de partij van de Europese christendemocraten. Niet de mijne."

Berlusconi mag zich zelfs verheugen over de steun van Angela Merkel, aan wie hij ooit 'una culona inchiavabile' toeschreef.

(lacht) "De vertaling laat ik graag aan u over."

Een onneukbare, dikke kont.

"Berlusconi is in menig opzicht de archetypische Italiaanse man, vrees ik."

Op tafel: de spaghetti alle vongole. Daarbij: een glas Flaccianello uit Toscane, de lievelingswijn van Michel Wuyts. Duur. "Krijg ik studentenkorting?", grapt Verhofstadt. "Dat is één van de grote charmes van Italië. Dat je er de wijn tegen inkoopprijs drinkt. Bij ons ga je maal twee, maal drie, maal vier. Zonde."

De Vijfsterrenbeweging wordt wellicht de grootste partij. Hun kandidaat-premier is Luigi Di Maio (31). Hij is in het bezit van een rijbewijs en een zwembrevet. Andere diploma's heeft hij niet.

(lacht) "Niet alle Romeinse keizers waren intellectuelen. Italië heeft ook professoren gekend als premier. Prodi. Monti. Technocraten. Het geeft wel aan hoe groot het wantrouwen is tegen klassieke politici."

Hoe ver loopt Italië vandaag achter?

"Italië is nog niet toegetreden tot de 21ste eeuw. België was ook geen wonder van hervormingsgezindheid, maar na de affaire-Dutroux zijn wij wel naar een eengemaakte politie gegaan. In Italië heb je vandaag nog altijd de carabinieri, de polizia stradale, de polizia municipale, de polizia finanziaria, de polizia penitenziaria, de polizia forestale en noem maar op. Elk hun eigen korps, hun eigen kleuren, hun eigen statuten, hun eigen uniform. Iedereen vindt dat waanzin, maar niemand slaagt erin om dat te keren."

Hoe komt dat toch? Zit dat in de genen?

"Weet je wat het is? Italië is een lappendeken van staten die lang zichzelf hebben bestuurd. Het is geen land. Het is een beschaving. En die krijgt geen enkele politicus kapot, ongeacht hoe dat land wordt bestuurd."

Als je over Italiaanse gewestwegen rijdt, zou je zweren dat het land wél kapot is.

"De onderlinge verschillen zijn groot. Ik heb een huis vlak bij de grens met Toscane. Wel, blinddoek mij en ik zeg u zonder fout wanneer we Umbrië binnenrijden. De putten! Italië is een verzameling van steden die elkaar in de loop der eeuwen altijd hebben bestreden. In drie uur rijd je van Rome naar Firenze. Stap daar een bakkerij binnen en je vindt geen gezouten brood. Nog altijd niet. Omdat zout ooit het monopolie was van Rome. Waar ik verblijf, kom je aan de overkant van de vallei een bord tegen: 'Benvenuti nell' ex-repubblica di Cospaia.' Welkom in de republiek Cospaia, die tussen 1440 en 1826 een microstaat is geweest. Honderd meter verder staat er een bord: 'Arrivederci!' Daar ben je Cospaia alweer uit. Ik bedoel: Italië is een lappendeken. Nationalisme op z'n Vlaams bestaat daar niet. Chauvinisme wel. Dat de Italiaanse ploeg straks ontbreekt op het WK voetbal in Rusland, dat is voor veel Italianen de ultieme blijk van de teloorgang van hun land. Veel van mijn kennissen hoor ik klagen, klagen, klagen. Maar wie lost het op?"

Italië veroudert sneller dan België. In 1960 was de gemiddelde Italiaan 30 jaar jong. In 2030 zal hij 50 jaar oud zijn. Dat geeft een andere samenleving.

"Ja. Ik vrees voor stilstand. De rand van de afgrond? Nee, dat niet. De banksector is labiel. Als er straks één bank over de kop gaat, kan Europa dat nog wel aan. Maar het is Italië zelf dat zorgen baart. Het kan futiel lijken, maar in het hoofd van de Italiaan is er iets veranderd toen de euro is ingevoerd zonder compensaties. Van de ene dag op de andere kostte zijn espresso geen 1.000 lire meer, maar 1 euro. Het dubbele. Toen is het wantrouwen ingetreden. En het leeft nog altijd."

Espresso nog, hier in Maastricht? Tegen een veelvoud van 1 euro?

"Graag."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.