Dinsdag 24/05/2022

Grunberg & de duivelskunsten van Roland Topor

Roland Topor.

Romans, verhalen, tekeningen en foto's

Keuze en voorwoord van Arnon Grunberg

Vertaald door Frédérique van der Velde, A. de Swarte, Edu Borger, Martine Vosmaer & Karina van Santen

Nijgh & Van Ditmar, Amsterdam, 389 p., 29,90 euro.

Beleeft de unieke zwarte humor van de Franse fantast Roland Topor (1938-1997) een revival? Tien jaar na zijn dood is de lenige en tegendraadse geest van Topor te smaken in een magistraal boekwerk. Met dank aan wilde weldoener Arnon Grunberg.

Door Dirk Leyman

Het woord duizendpoot wordt vaak lichtzinnig gebruikt maar voor de Franse multikunstenaar Roland Topor is het bijlange ontoereikend om al zijn fratsen te omvatten. Een 'touche-à-tout', zoals de Fransen het zo fraai zeggen, is misschien wel het treffendste etiket voor deze 'Tsjechov van de huivering'. Topor, zoon van Pools-Joodse emigranten, was zijn hele leven een kleurrijke potsenmaker die als tekenaar, acteur, cineast, lithograaf, schilder, schrijver niets liever deed dan de boel op stelten zetten. Na zijn plotselinge dood in 1997 aan een hersenbloeding werd de man met de homerische schaterlach, altijd paraat om een fles champagne open te trekken, omschreven als 'een meester van het macabere'. Topor, in wezen een verre nazaat van Alfred Jarry en de dadaïsten, zette zijn eerste artistieke stappen in Bizarre en in het satirische Hara-Kiri, alwaar hij de knepen van de gitzwarte humor in de vingers kreeg. In 1962 stichtte hij de groep Panique, samen met Alejandro Jodorowsky en Fernando Arrabal, deels uit verweer tegen het ingesluimerde surrealisme maar vooral om de goegemeente met burleske en scandaleuze performances nog meer tegen de haren in te strijken. Tijdens de jaren zeventig was het werk van de beroepsprovocateur, die zich graag vergreep aan kots, pis, seks én bloederige taferelen, ongemeen gewild, al werd het niet meteen getolereerd in de gevestigde musea. Voor Topor was perversie nochtans de normaalste zaak van de wereld. Ook literair gezien plantte hij kleine mijlpalen. De roman De huurder (1964), verfilmd door Roman Polanski met de regisseur zelve in de hoofdrol, is een ijselijk benauwend meesterwerk over een man wiens bestaan genadeloos wordt aangevreten: Kafka maar met méér humor.

Topors oeuvre, dat in wijlen Freddy De Vree bij ons een fervent pleitbezorger vond, raakte na zijn dood verrassend snel in de sluimerstand. Vorig jaar keerde het tij. In Frankrijk verscheen de biografie Roland Topor ou le rire étranglé van Frantz Vaillant, waarin de rocamboleske avonturen van de schrijver met de bolhoed breed werden uitgemeten. En kijk, ook Arnon Grunberg heeft zich nu ontfermd over Topor, "een van de weinige humanisten die ik ken" die bovendien "aanstootgevend is zonder te epateren". Een deel van het in 2004 ontvangen AKO-prijzengeld voor De asielzoeker heeft Grunberg ruimhartig geïnvesteerd in een erg verzorgde heruitgave, waarin Topors talenten ons opnieuw weten te overdonderen.

Naast De huurder met de ondergang van Trelkovsky - af te raden aan iedereen met een aanleg voor lichte paranoia - zijn ook het speciaal voor deze uitgave vertaalde Memoires van een oude zak (1975) verplichte kost. Daarin doet een oude zelfingenomen kunstenaar kond van zijn hinkstapsprongen door de kunstgeschiedenis en pronkt hij met zijn ontmoetingen met zowat alle intellectuelen van de wereld. Zowat elke kunststroming vindt bij hem zijn oorsprong, als je hem moet geloven. Topor zet intussen een neus naar elke pretentie, iets wat Grunberg in zijn voorwoord ten zeerste weet te appreciëren. Een van Topors motto's was: "Ik lach mijn angst weg." In de eveneens opgenomen verhalen uit De mooiste tieten ter wereld trekt hij de werkelijkheid inderdaad volkomen uit haar sponningen. Geweld duikt onverhoeds op, de personages hebben weinig grip op lichaam noch identiteit. Het morbide gegrinnik is inbegrepen. Het scabreuze en het absurde wedijveren met elkaar. De taal van Topor is kernachtig en leidt ons voortdurend in bekoring.

Deze luxueuze editie bewijst het: de duivelskunsten van Topor hebben een onverslijtbare charme. O ja, vergeet allerminst de bijgevoegde cd even te monsteren, waarop Freddy De Vree Topor de meest geschifte woordklanken of zelfs rekensommetjes weet te ontfutselen.

Het scabreuze en het absurde wedijveren met elkaar

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234