Donderdag 16/09/2021

ReconstructiePFOS-vervuiling

Grotere kans op prostaatkanker en hartaandoeningen: 3M wist al meer dan 40 jaar dat er problemen waren met ‘wondermiddel’ PFOS

BELGA PHOTO ERIC LALMAND Beeld BELGA
BELGA PHOTO ERIC LALMANDBeeld BELGA

Op de hoofdzetel van de Amerikaanse chemiereus 3M in Minnesota wisten ze veertig jaar geleden al dat hun fluorchemicaliën PFOS en PFOA giftig waren, en dat het goedje in het bloed van mensen en dieren over de hele wereld zat. Sinds 1992 wisten ze ook dat hun werknemers tot drie keer meer kans hadden om prostaatkanker te krijgen. Een onderzoek bij het personeel in de vestiging in Zwijndrecht wees in 2001 op een verhoogd risico op hartaandoeningen. Toch greep de bedrijfstop niet in, en bleven ze hun wondermiddel om tapijten en kledij te beschermen produceren. Een reconstructie.

1968: Fluorine duikt voor het eerst op in menselijk bloed

In 1968 wordt voor het eerst organische fluorine gevonden in menselijk bloed. De gevolgen daarvan zijn op dat moment niet duidelijk, de oorsprong daarvan ook niet. Latere onderzoeken op oude bloedstalen wijzen uit dat de fluorchemicaliën elf jaar eerder al – in 1957, vlak nadat 3M met de productie van PFOS begon – aanwezig waren in menselijk bloed, over de hele wereld.

1975: Fluor in bloed wordt gelinkt aan 3M

Een onderzoeker van de Universiteit Florida belt naar het moederbedrijf van 3M in Minnesota. Hij heeft in zijn eigen bloed fluorchemicaliën gevonden, en vond diezelfde ook terug in het bloed van zijn collega’s en dat van andere testpersonen. Hij wil weten of ze eventueel afkomstig kunnen zijn van de PFOS of PFOA van het bedrijf. “We hebben geen flauw idee”, luidt het antwoord. Amper een paar maanden later kennen ze het antwoord wél bij 3M. Hun eigen onderzoekers bevestigen dat de moleculen van hun producten wel degelijk matchen met die in het bloed, maar dat laten ze niet aan de wetenschapper uit Florida weten.

1976: Werknemers 3M hebben waarden die 1.000 keer hoger liggen dan normaal

3M test het bloed van de werknemers van hun vestiging in Minnesota. Ze noteren fluorwaarden die 1.000 keer hoger liggen dan normaal.

1978: Intern rapport van 3M: ‘PFOS en PFOA moeten beschouwd worden als ‘giftig’.’

Eigen experimenten op ratten en apen leren 3M dat hun producten mogelijk negatieve gezondheidseffecten hebben. Ratten krijgen leveraandoeningen, apen stuiptrekkingen. Apen die grote hoeveelheden PFOS toegediend krijgen, sterven zelfs. Uit documenten die ‘The Intercept’ kon inkijken, blijkt dat er tijdens een meeting in Minnesota een intern rapport op tafel gelegd wordt: “PFOS en PFOA moeten beschouwd worden als ‘giftig’.” Toch beslissen de acht mensen die de vergadering bijwonen dat er geen substatieel gezondheidsrisico is en dat het niet nodig is om de Amerikaanse milieudienst EPA in te lichten. De studies op de apen en ratten blijven geheim, en worden ook niet verder onderzocht.

1979: Toxicoloog vindt ‘aanwijzingen van lever-effecten’

Hoewel 3M blijft produceren en ook geen stappen onderneemt om te waarschuwen voor de mogelijke gevaren, voelt het bedrijf wel nattigheid. Er wordt een meeting belegd in San Francisco met een toxicoloog. Die wijst hen op aanwijzingen van leveraandoeningen bij hun werknemers en suggereert verder onderzoek. “Als dit ook in het bloed van de bevolking aangetroffen wordt, zitten we met een groot probleem.” Een week later belt de toxicoloog nog een naar 3M, met de vraag in het verslag van de vergadering nog een zinnetje toe te voegen: “Ik vraag niet alleen om bijkomend onderzoek, ik zeg er ook bij dat het van het állergrootste belang is dat dit verder onderzocht wordt.”

1979: Rode Kruis vindt PFOS in bloed van hun donoren over de hele VS

De woorden van de toxicoloog zijn nog niet koud wanneer 3M al met zekerheid weet dat mensen in heel de VS sporen van hun product in hun bloed hebben. Het Rode Kruis verwittigt het bedrijf: zij hebben sporen van het goedje teruggevonden in bloedstalen van hun donoren uit het hele land.

1980: 3M bereidt ‘lastige vragen’ voor

Bij 3M vrezen ze dat het nog een kwestie van dagen is voor het nieuws uitlekt. Bang voor een schandaal, bereiden ze in Minnesota al mogelijk ‘lastige vragen’ van journalisten voor, blijkt uit een intern draaiboek dat ‘The Intercept’ kon inkijken. Maar die ‘repetitie’ blijkt nergens voor nodig. Het nieuws lekt niet uit, en 3M blijft verder produceren zonder aan de alarmbel te trekken over de mogelijk schadelijke gevolgen van PFOS.

1992: Fysicus in thesis: ‘Werknemers van 3M lopen drie keer meer risico op prostaatkanker’

Een Amerikaanse fysicus schrijft een thesis over de effecten van PFOA op de gezondheid, en bestudeert 115 werknemers van 3M een jaar lang. Zijn conclusie: het personeel van de vestiging dat hij onderzocht loopt drie keer meer risico op prostaatkanker in vergelijking met mensen die niet blootgesteld worden aan PFOA. In zijn thesis schrijft hij ook dat het bedrijf al sinds 1978 op de hoogte is van dat risico door hun eigen experimenten op apen, maar dat er geen enkel bijkomend onderzoek naar dat risico terug te vinden is. Ook met de bevindingen uit de thesis gebeurt niets.

1998: 3M brengt Amerikaanse milieudienst op de hoogte

Een milieuwetenschapper die in dienst is bij 3M doet een verontrustende ontdekking. Hij vindt PFOS terug in het bloed van roofvogels en ratten die in het wild leven, en die dus niet met opzet blootgesteld zijn aan de chemicaliën. Ze aten wel vissen uit de Tennessee River, vlakbij de 3M-vestiging in Alabama. Een advocaat van het bedrijf ziet de noodzaak van verder onderzoek niet. “Ik ben er niet van overtuigd dat het nodig is om die hypothese op korte termijn te onderzoeken”, mailt hij naar de bedrijfstop. Toch beslist het bedrijf om de milieudienst EPA in te lichten, 22 jaar nadat ze door de onderzoeker uit Florida gealarmeerd werden over een mogelijk probleem en 19 jaar nadat het Rode Kruis liet weten dat er chemicaliën van het bedrijf in de bloedstalen van het grote publiek zaten.

2000: 3M stopt met productie van PFOS en PFOA

Milieudienst EPA kondigt na het inkijken van de documenten die het van 3M kreeg een ‘wereldwijd kankeralarm’ af voor PFOS. 3M maakt daarop bekend te stoppen met de productie ervan. Het bedrijf zegt dat vrijwillig te doen, een voormalig werknemer van EPA zegt dat het onder druk van hen gebeurde. Ook in ons land maakt de 3M-vestiging in Zwijndrecht bekend te stoppen met de productie van PFOS, een beslissing die hier 200 jobs kost. De toenmalige afgevaardigd bestuurder ontkent wel formeel dat het goedje kankerverwekkend is. “Dat is absoluut niet waar”, zegt hij in ‘Gazet van Antwerpen’. “Wij hebben het onderzocht en dat klopt helemaal niet. Wij volgen de gezondheidstoestand van onze werknemers al meer dan 20 jaar op, en hebben in al die tijd geen spoor van kanker ontdekt. Het gaat ons als 3M om het milieu. Wij hebben vastgesteld dat fluorchemicaliën als PFOS niet afbreken in de natuur, en stoppen ermee om de natuur niet te schaden.”

2001: Rapport 3M: ‘Werknemers in Zwijndrecht lopen verhoogd risico op hartaandoeningen door blootstelling aan PFOS’

Een Amerikaanse epidemioloog in dienst van 3M onderzocht eind jaren ‘90 tot drie keer toe de bloedstalen van de werknemers van 3M in zowel Zwijndrecht en in Alabama. De resultaten vergeleek hij met de medische onderzoeken waaraan de werknemers onderworpen werden. In 2001 is hij klaar met zijn rapport. Hij ziet een verband tussen de hoeveelheid flurochemicaliën in hun bloed en hun cholesterolwaarden, die veel hoger lager bij werknemers met veel fluor in het bloed. “Dat zorgt voor een verhoogd risico op hartaandoeningen”, concludeert hij. Een conclusie die hij in 2003, hij is dan nog steeds in dienst van 3M, alweer afzwakt, en zegt dat het om een “minimaal effect” gaat.

De 3M-site in Zwijndrecht en het besmette gebied errond. Beeld Belga
De 3M-site in Zwijndrecht en het besmette gebied errond.Beeld Belga

2021: Inwoners van 30 gemeenten rond Zwijndrecht eten beter geen eieren van eigen kweek meer

Bij graafwerken in het kader van de Oosterweelverbinding worden stalen van de bodem genomen. In de buurt van de 3M-fabriek in Zwijndrecht worden de PFOS-normen overschreden, omdat de stof er jarenlang in het grondwater terecht kwam. Het Antwerpse parket start een opsporingsonderzoek naar de vervuiling, Universiteit Antwerpen zegt dat mensen in een straal van 15 kilometer rond het gebied maar beter geen eieren van hun kippen meer eten: “Dat kan leiden tot een verstoorde hormoonbalans en een verhoogd risico op kanker.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234