Donderdag 28/10/2021

Grote schilder, complexe mens

Vlees en bloed. De wereldberoemde Engelse landschapsschilder J.M.W. Turner (1775-1851) was, behalve een genie, ook een mens met gebreken. En dus het perfecte onderwerp voor een film van regisseur Mike Leigh, grootmeester van het realisme.

De mens achter de kunstenaar. Het klinkt als een huizenhoog cliché, maar het is net die aanpak die van Mr. Turner een typische Mike Leighfilm maakt. Zijn personages zijn nooit archetypes, maar altijd mensen van vlees en bloed. De rondbuikige Timothy Spall, een acteur die al vaker met Leigh heeft samengewerkt, geeft vol overtuiging gestalte aan Turner als knorrige en mopperende brombeer, maar eveneens als bevlogen, zeer productieve en ook wel excentrieke kunstenaar.

Als Mike Leigh zijn personages in een historische context plaatst, wil hij ook dat "de kijker de periode moet kunnen ruiken. Wat ik daarmee bedoel, is dat ik met mijn medewerkers een zo reëel mogelijke omgeving wil creëren, zodat de toeschouwer het gevoel krijgt dat hij of zij daar ook echt vertoeft en die periode ook echt ervaart. Als een vlieg op de muur.

"Als ik over ruiken spreek, dan heeft dat natuurlijk ook te maken met het feit dat de wereld toen ook meer rook dan nu, al was het maar omdat de mensen hooguit één keer per week een bad namen. En omdat de stank van fabrieken en petroleumlampen in de straten hing en er in de huizen nauwelijks sanitaire voorzieningen waren."

Dit is een film waar u al lang mee in uw hoofd liep.

Mike Leigh: "We hebben het hier over een groot kunstenaar, maar J.M.W. Turner was ook maar een mens. Een man met zijn gebreken en zwakheden. Hij leefde ook in de echte wereld. In de film zien we hem zijn mouwen opstropen. We zien Turner aan het werk, we zien hem wroeten. Dat hij een geniaal schilder was, hoefde ik niet eens te benadrukken. Dat is sowieso duidelijk. Ik beschouw mezelf als een gepassioneerde fan van Turner en ik ken zijn werk natuurlijk al heel lang. Maar ik wist niet zoveel van zijn karakter en zijn persoonlijkheid. Toen ik dat op het einde van de jaren 90 begon te bestuderen, realiseerde ik mij de spanning tussen enerzijds die gecompliceerde persoonlijkheid en anderzijds dat sublieme, epische en ook wel spirituele oeuvre. Dat vond ik buitengewoon interessant.

"En dus wou ik niet alleen de schilder J.M.W. Turner, maar ook zijn relaties en zijn wereld tot leven brengen. Ik zou bijvoorbeeld nooit een film over Turners tijdgenoot John Constable maken, want dat was geen interessante man. Die heeft alleen maar op het platteland in Suffolk en in Londen gewerkt en hij is bijvoorbeeld nooit op het continent geweest. Ik vind zijn werk niet interessant en zijn persoonlijkheid al evenmin."

U toont Turner onder meer als een soort eenzame wolf, rondzwervend met zijn schildergerief, op zoek naar zijn onderwerpen.

"Een kunstenaar moet vrij en onafhankelijk kunnen denken. Hij moet in eenzaamheid kunnen broeden en mediteren. Een film maken is een collectieve aangelegenheid, maar toch omschrijven sommigen het werk van een filmregisseur als het eenzaamste beroep. Ik ben het daar zelf niet helemaal mee eens, maar ik begrijp het wel. Filmen is uiteraard groepswerk, maar de regisseur blijft wel een individuele kunstenaar."

Hoe spijtig was het dat u niet in Venetië hebt kunnen filmen?

"Zodra we over dit project begonnen na te denken, zijn we er altijd van uitgegaan dat we ook in Venetië zouden draaien, omdat het werk van Turner daar zo belangrijk is geweest. En het zou uiteraard zeer filmisch geweest zijn. Je bent zelf al in Venetië geweest? Als je daar op het San Marcoplein een koffie gaat drinken in Caffè Florian, dan ben je de helft van je spaargeld kwijt. Met een filmploeg naar Venetië trekken en daar de 19de eeuw reconstrueren, ging de mogelijkheden van ons budget te boven. En dus hebben we het niet gedaan."

U was een uitgesproken verdediger van filmen op pellicule, maar voor Mr. Turner hebt u voor het eerst met digitale camera's gewerkt.

"Dick Pope, mijn vaste director of photography, had al eerder digitaal gedraaid, maar voor mij was het inderdaad mijn eerste keer. Bij wijze van experiment hebben we samen in 2012 de kortfilm A Running Jump gedraaid, een opdracht in het kader van de Olympische Spelen in Londen.

"Dick en ik zijn, net als zoveel andere filmmakers, mannen van de 20ste eeuw. En ja, wij waren vlaggenzwaaiers voor pellicule. Maar we leven intussen in de 21ste eeuw en de keuze om op pellicule te draaien wordt steeds moeilijker, om niet te zeggen onmogelijk. Inmiddels is digitaal een buitengewoon en zeer opwindend medium geworden, dat we voor dit project dan ook omarmd hebben. Het resultaat ziet er schitterend uit, mag ik toch wel zeggen. Dick heeft een prachtige job gedaan. En ach, het heeft toch ook niet veel zin meer om naar muziek te luisteren op wassen cilinders."

Deze film gaat niet alleen over leven en werk van J.M.W. Turner, maar ook over zijn dood.

"Absoluut. Dit gaat ook over sterfelijkheid. We hebben het hier over een kunstenaar met het talent om de essentie te capteren en vast te leggen van iets dat subliem en diepzinnig is en dat eeuwigheidswaarde heeft. Maar tegelijk is hij een mens en dus sterfelijk. Het was belangrijk om ook dat te benadrukken."

De manier waarop u de Engelse kunstcriticus John Ruskin portretteert, wordt door sommigen gezien als een afrekening met critici in het algemeen en filmcritici in het bijzonder.

"Dat is geen moment in mij opgekomen. Tot zij daar zelf over begonnen zijn, voornamelijk in Frankrijk. (lacht) Ik denk dat vooral Michel Ciment (gerenommeerd filmjournalist van het Franse magazine 'Positif', JT) dat gelanceerd heeft. Het gaat enkel en alleen over John Ruskin. Hij was inderdaad een van de belangrijkste kunstcritici van de 19de eeuw, die doorgaans afgeschilderd wordt als zeer serieus, streng en nogal bitter.

"Ruskin is momenteel ook te zien in een andere film, namelijk Effie Gray, gespeeld door David Suchet. Maar in Mr. Turner laten we een jongere Ruskin zien. Verschrikkelijk verwend door zijn ouders. Hij werd behandeld als een soort wonderkind, maar hij was ook verwaand en pedant. Het leek ons dus niet meer dan normaal om dat ook te laten zien."

In deze film spelen landschappen uiteraard een belangrijke rol, meer dan in uw andere films.

"Men zegt vaak dat het in mijn films vooral om de personages draait, om de mensen. En dat is ook zo. Maar de plaatsen, de locaties waren ook altijd belangrijk, zelfs al ging het om huiskamers of andere interieurs. Maar een plaats is een plaats. En ik ben even gevoelig voor plaatsen buiten als voor plaatsen binnen. Even gevoelig voor rurale als voor stedelijke locaties, die inderdaad vaak het territorium van mijn films zijn, omdat ik nu eenmaal zelf een stedelijke achtergrond heb. Maar als je een film maakt over een schilder als Turner, kun je moeilijk anders dan naar de lucht, de zee en het landschap kijken."

Mr. Turner draait vanaf woensdag 10/12 in de bioscopen.

Meer Turner: de indrukwekkende expo in Tate Britain, Londen

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234