Donderdag 29/10/2020

Grote romans over goed en kwaad

Iris Murdoch wist niet meer dat ze meer dan 25 romans had geschreven

Na een lange strijd tegen de ziekte van Alzheimer is de Britse schrijfster en filosofe Iris Murdoch eergisteren overleden. John Bayley, die een hartstochtelijk boek schreef over zijn vrouw, maakte het nieuws van de dood de 79-jarige schrijfster maandagavond bekend.

Literatuurwetenschappers die het oeuvre van Iris Murdoch door en door kennen, zijn bij ons moeilijk te vinden. Ook Kristien Hemmerechts, die als kenner van de Britse literatuur door de VRT-radio en de NOS werd geïnterviewd, zegt niet goed vertrouwd te zijn met de schrijfster. "Murdoch was over een lange periode actief, van 1954 tot 1995, maar de laatste vijftien jaar bekleedde ze een minder prominente plaats in de Britse literatuur. Iris Murdoch schreef geen experimentele romans, de nadruk lag op het inhoudelijke. Je kunt haar werk omschrijven als goed gemaakte thematische romans die ingaan op ethische vraagstukken zoals: wat is het goede, wat is het kwade? In de jaren zestig beleefde ze haar hoogtepunt, maar de laatste tijd is ze minder actueel. Postmodernisten brengen geen boodschappen meer."

Dat Iris Murdoch de laatste maanden toch weer in de belangstelling stond, had alles te maken met het boek van John Bayley over de liefde voor zijn vrouw, dat eind vorig jaar verscheen. Het boek van de bekende literaire criticus van de New York Review of Books is in meer dan één opzicht verbijsterend. Op de eerste plaats is er natuurlijk het gegeven dat één van de belangrijkste Britse naoorlogse schrijfsters zich door haar ziekte niet meer kon herinneren dat ze ooit een boek had geschreven. Terwijl ze tijdens haar vruchtbare schrijverscarrière toch 26 boeken publiceerde en lange tijd, tot tevredenheid van haar trouwe lezerspubliek, jaarlijks haar manuscript bij de uitgeverij bezorgde. Opmerkelijk is ook de toewijding van Bayley, die zijn zieke vrouw tot voor een paar weken zelf verzorgde en wiens liefde voor deze mysterieuze, onafhankelijke vrouw even sterk bleef, ook al besefte Bayley dat hij een hoorndrager was.

Iris Murdoch, die in 1919 in Dublin ter wereld kwam, verwierf bekendheid met haar eerste roman Under the net (1954). Een jaar eerder had ze reeds een filosofisch essay gepubliceerd over Jean-Paul Sartre. Murdoch had zelf met brio filosofie gestudeerd in Oxford en Cambridge. De meeste van haar romans spelen zich dan ook in een intellectueel milieu af, maar een direct verband tussen haar wetenschappelijk werk en haar romans was er niet. In een van haar zeldzame interviews zei ze dat ze gewoon schreef over de dingen die ze kende, maar voorts beschouwde ze de filosofie en de literatuur als twee aparte werelden.

Haar debuut, dat in hetzelfde jaar als Kingsley Amis' Lucky Jim verscheen, werd als bijzonder veelbelovend ontvangen. Maar bij de vernieuwers van de Britse literatuur uit de jaren vijftig, de zogenaamde Angry Young Men, kan Murdoch niet worden gerekend. Dat werd bevestigd door de opvolgers van haar romandebuut, The Flight From The Enchanter (1956), opgedragen aan de schrijver Elias Canetti, en The Sandcastle (1957). Iris Murdoch schreef een eigen oeuvre bijeen, gekenmerkt door humor en menselijkheid, waarin ze grote thema's aansneed als liefde trouw en eenzaamheid. Ze situeerde zichzelf in het zog van Dickens, Austen, Tolstoj en Dostojevski, maar voegde er meteen relativerend aan toe dat ze "natuurlijk lang zo goed niet" was. Voor vele lezers ging van de lectuur van Murdochs romans een verslavend effect uit. The Bell, dat in 1958 verscheen, wordt samen met Bruno's Dream (1969), A Word Child (1975) en The Sea, The Sea (1978) tot haar onvergetelijke meesterwerken gerekend. Voor die laatste roman werd ze overigens bekroond met de Booker Prize.

Toch was haar ster in die jaren al een tijdje aan het tanen. Vanaf het midden van de jaren zestig - ze wijdde zich vanaf 1963 volledig aan het schrijverschap - werden haar boeken dikker en taaier. De frisse dialogen die kenmerkend zijn voor haar vroege oeuvre moesten steeds meer wijken voor soms moeilijk verteerbare, filosofische mijmeringen. Ook haar laatste boek, Jackson's Dilemma (1995) is zeker niet de beste kennismaking met deze grote dame van de Britse literatuur.

(EB)

Elegie voor Iris, de Nederlandse vertaling van John Bayleys boek, verschijnt in september 1999 bij de Bezige Bij.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234