Donderdag 04/03/2021

Grote kunst om te gebruiken

De 36 tweeluiken die schitteren in het Antwerpse Museum voor Schone Kunsten beschouwen wij nu als hoogtepunten van grote kunst. 'Maar toen waren het gebruiksvoorwerpen', zegt de Nederlands-Amerikaanse onderzoeker Ron Spronk van Harvard University Art Museums in Cambridge.

door Eric Rinckhout

Antwerpen l Ron Spronk was de initiatiefnemer van deze tentoonstelling, die eerst in Washington en nu in Antwerpen te zien is. Bij zijn doorgedreven onderzoek ontdekte hij overschilderingen, doorgezaagde panelen en regelrechte assemblages.

De tentoonstelling opent sterk met een paneel van Robert Campin. Het schilderij is geen echt tweeluik maar staat wel mee aan het begin van de traditie die in de Nederlanden hoogtepunten bereikt met Jan van Eyck, Rogier van der Weyden, Hugo van der Goes en Quinten Massijs.

Naar al die topwerken was nooit doorgedreven onderzoek gebeurd. Ron Spronk slaagde erin het KMSK Antwerpen, met zijn uitstekende collectie Vlaamse primitieven, en de National Gallery in Washington warm te maken voor zijn project. Hij kreeg een Getty Grant, een beurs van 200.000 dollar, en kon een team van vier mensen om zich verzamelen. Daarmee reisde hij de wereld af om de tweeluiken met alle beschikbare technieken te onderzoeken.

De resultaten zijn vaak verbazend. Sommige panelen van zogenaamde tweeluiken blijken helemaal niet bij elkaar te horen, andere konden verenigd worden. "Ik heb huwelijken kunnen voltrekken maar ook echtscheidingen moeten uitspreken", aldus Ron Spronk.

Het tweeluik Ecce Homo / Mater Dolorosa van Albrecht Bouts is een geval apart. Er zijn grote stilistische verschillen tussen het linker- en rechterluik. Vermoedelijk komen de panelen wel uit hetzelfde atelier en werden ze in de loop van de 15de of 16de eeuw geschilderd, weliswaar met enkele tientallen jaren verschil. Het technisch onderzoek toonde aan dat het soort retabel waarin beide panelen gevat zijn, van veel later dateert.Vermoedelijk is het een 17de-eeuwse assemblage. Spronk vond zelfs een snipper van een napoleontische belastingbrief in de constructie. "Wat is het 19de-eeuwse aandeel?", vraagt hij zich af.

Het verhaal wordt nog merkwaardiger. Het gesloten tweeluik toont een Annunciatie, maar die twee paneeltjes zijn ooit doormidden gezaagd, de nerven van het hout lopen door. De Annunciatie is ouder dan de rest en gemaakt door weer een andere schilder. Wat op het eerst gezicht dus een 15de-eeuws werk scheen, blijkt nu een latere constructie.

Een al even merkwaardig verhaal vertelt het Joos van der Burchtweeluik van een navolger van Van der Weyden, dat boven het familiegraf in de Sint-Walburgakerk in Veurne hing. Het is vreemd dat Joos geflankeerd wordt door de heilige Simon, de twee figuren zijn ook door een andere hand geschilderd. Nu blijkt dat oorspronkelijk zijn zoon Simon op het paneel prijkte. Hoofd en wapenschild werden overschilderd toen de vader stierf. "Zo'n werk was een gebruiksvoorwerp", aldus Spronk. "Voor ons is het hoge kunst."

Het linkerpaneel met Maria is ook van een andere hand. Vermoedelijk gaat het om een atelierwerk: naar de Madonna's was een grote vraag, ze werden 'aan de lopende band' geschilderd. Het rechterpaneel, waarop de schenker zich devoot liet uitbeelden, werd wel op maat gemaakt.

Maar er kan ook zonder verhalen genoten worden in Antwerpen. Van het adembenemende spel van illusie (de figuurtjes in de ronde spiegel!) en perspectief in het Maarten van Nieuwenhovetweeluik door Hans Memling. "De Rolls Royce onder de tweeluiken", aldus Spronk. Of van het gezichtsbedrog in het grisaille-tweeluik van Jan van Eyck.

Na de devote werken volgen profane tweeluiken van echtelieden, gezinnen en vrienden zoals Erasmus en Pieter Gillis. De Antwerpse curator Nico Van Hout voegt aan het begin van de tentoonstelling een videotweeluik toe van de hedendaagse kunstenaar Bill Viola met een langzaam huilende man en vrouw. Of hoe smart op een vergelijkbare manier wordt uitgebeeld over de eeuwen heen.

Van Hout laat de tentoonstelling eindigen met een satirisch tweeluik waarop een man zijn bloot achterste toont. Zijn geslacht gaat schuil achter een distel. "Ik heb u gewaarschuwd", zegt een smoelentrekkende nar ons. Een relativerende noot na zoveel smart en devotie in een ronduit schitterende tentoonstelling.

Tot 27 mei in Koninklijk Museum voor Schone Kunsten, Leopold De Waelplaats, Antwerpen. Voorverkoop via 03/232.01.03, Toerisme Antwerpen en www.kmska.be.

Initiatiefnemer Ron Spronk:

Het Maarten van Nieuwenhove-schilderij van Hans Memling is de Rolls Royce onder de tweeluiken

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234