Zaterdag 27/11/2021

Grote krachten ketenen en ontketenen

Als je grote krachten in handen hebt, moet je weten wanneer je die in toom moet houden en wanneer je ze kunt loslaten. De krachten die Dmitri Sjostakovitsj in zijn verschrikkelijke opera 'Lady Macbeth uit het district Mtsensk' ontketent, zijn enorm en reiken van primaire seks tot structureel geweld. Antonio Pappano, die het werk sinds vrijdagavond in de Munt dirigeert, weet exact wanneer hij ze moet beheersen en, wat nog belangrijker is, wanneer hij ze mag loslaten. Het Munt-orkest, meer bepaald zijn somptueuze blazers, zorgt op die manier voor een overweldigende muzikale gebeurtenis, die je in een staat van hoogste opwinding achterlaat.

Ketenen en ontketenen, daar gaat het ook om in de enscenering van Stein Winge. In het beklemmende hangardecor van Benoît Dugardyn is de hele Russische troosteloosheid en wreedheid gevangen: mensen leven tussen containers en onder zware ijzeren balken. Gelukkig is er door het dakvenster een uitkijk op de hemel. Zelfs de spijlen van het bed van Katerina Ismailova lijken wel tralies van een gevangenis, die van het huwelijk. Het huwelijkse laken dat zij door een oog van het bed trekt, is klein en slap, maar dat van haar dromen en van die andere man overstroomt heel de kamer.

Nog een gevangenis: als de arbeiders de zwangere Aksinja willen verkrachten, gebeurt dat in een kooi van ijzerdraad. En uiteraard eindigt alles in de containerkooien, waarin de gevangenen van het strafkamp vervoerd worden en die, zoals een foto in het programmaboek ons leert, in Rusland althans tien jaar geleden nog droevige realiteit waren. Een andere droevige realiteit van bij ons wordt even - en misschien een beetje ten overvloede - voor ogen gevoerd in de politiescène, als de agenten een socialist(!) met tientallen kussentjes(!) versmachten.

In die wereld kan Katerina niet leven. Zij is een vrouw die vrij wil zijn omdat ze het leven altijd als een kooi heeft ervaren. Is er een uitweg? Diegene die uit het dakvenster komt - haar minnaar Sergej met andere woorden - leidt enkel tot moord en doodslag en dus tot een nieuwe gevangenis. Als zij in die laatste kooi ook nog haar laatste illusie kwijt is, namelijk dat Sergej van haar zou houden, komt plots de stille zekerheid van de waanzin over haar. Bij haar laatste aria, die over een golvend meer in het woud gaat, moet je onwillekeurig aan Ophelia en Lucia denken, zeker als de slapende massa gevangenen plots in beweging komt en als golven rond haar voeten speelt. En als Sonjetka haar dan nog komt jennen, wordt de kooi Katerina's laatste moordwapen, van waaruit ze haar rivale kan wurgen.

Een tweede rode draad doorheen het stuk is het genot en de gesel van het Russische volk, de alcohol. Wodka leidt tot de ontdekking van het lijk van Zinovi; wodka heeft wellicht ook zijn vader Boris zo gewelddadig en nietsontziend gemaakt; wodka is het geestrijke voedsel van de pope; wodka beheerst het huwelijksfeest; wodka trekt de politiemannen er naartoe; wodka maakt dat de haveloze boer, die de neergang in gang heeft gezet, de dodendans overleeft.

Die zatternij en haar gevolgen is door Winge uitstekend op het toneel gezet, met dezelfde grijns, hetzelfde medelijden en dezelfde tragikomiek die uit de muziek van Sjostakovitsj spreekt. Winges regie is overigens op een heel bijzondere manier muzikaal: slechts zelden door direct in te gaan op wenken uit de partituur, maar bijna altijd door een pendant te vinden voor de geest van de muziek.

Dat geldt ook voor de typering van de personages. Wat Sjostakovitsj daar zelf over heeft gezegd, kan enkel met de toetssteen van de partituur ernaast begrepen worden. Is Katerina, zoals de componist zegt, een 'positief' personage? Ja, voor zover zij geen monster is, maar een hunkerende vrouw. Uit de muziek hoor je echter dat ze zowel gevaarlijk sensueel als koud kan zijn, speels en wraakzuchtig, tegemoetkomend en vol dodelijke haat. Dat Nadine Secunde erin slaagt dat allemaal te laten zien en horen, is adembenemend.

Dat geldt eigenlijk voor alle betrokkenen: voor de Sergej van Christopher Ventris, die zowel in zijn verschijning als in zijn manier van doen als in zijn schetterende tenor één brok vent is; voor de indrukwekkende Boris van Anatoli Kotsjerga, die zowel het gewelddadige als het groteske van zijn karakter kan duidelijk maken; voor de triestig-hilarische pope van Maxim Mikhailov; voor de al even treurig-clowneske, dronken en haveloze boer van Jerold Siena; maar ook voor de enige warm-menselijke figuur van het stuk, de oude dwangarbeider van Sir Donald McIntyre.

Iets zwakker lijkt de Zinovi van Gunnar Gudbjörnsson, maar dat heeft waarschijnlijk veel met het personage te maken. Onder de vele kleine rollen vallen Inger Habermann (Aksinja) en Hanna Schaer (Sonjetka) op, maar ook heel korte optredens zoals dat van Paul Gérimon als wachter zijn uiterst verzorgd en waarachtig.

Maar het is vooral de onwaarschijnlijke mengeling van tragiek en groteske die Stein Winge bewonderenswaardig heeft getroffen, zelfs in sommige koorscènes zoals het huwelijkstoneel, dat eindigt als een wrange wodka-parodie van het Laatste Avondmaal. Ook al acteert het niet in alle andere scènes even handig, toch is het koor van de Munt zeker vocaal één van de helden van deze voorstelling.

De grootste held blijft echter Antonio Pappano, die stap voor stap het repertoire van deze eeuw verovert en zich bij elke stap affirmeert als een groot musicus, die de muziek haar eigenheid laat maar die dan ook ten volle en zonder enige reserve laat uitkomen. Beheersen en loslaten, daar gaat het hier over.

Stephan Moens

Nog voorstellingen in de Munt op 2, 5, 10, 12, 16 en 19 februari om 20 uur en op 7 en 21 februari om 15 uur.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234