Zaterdag 27/02/2021

Grote emoties in verbluffende slow motion

Op hoogtechnologische beeldschermen portretteert de grote Amerikaanse videokunstenaar Bill Viola een galerij uitzinnige, hartelijke, huilende en weifelende mannen en vrouwen. Viola's beelden zijn hedendaagse hernemingen van de oude devotiekunst: taferelen van een lijdende Christus, Maria Dolores of de onbevlekte ontvangenis. Religieuze videokunst, uitgewerkt tot in de puntjes, tussen de oude meesters van de Londense National Gallery.

Londen

Van onze verslaggever ter plaatse

Ward Daenen

Wat een beeldenmaker, die Bill Viola. Vier heren, een dame en een onbeweeglijke camera: meer heeft de man uit Californië niet nodig om onze tijd te portretteren. The Quintet of the Astonished, zo heet dit werk uit 2000. Zonder twijfel het sterkste uit een wisselvallige tentoonstelling, die nog tot begin januari in zeven zalen van de National Gallery loopt onder de titel The Passions.

Maar eerst is er het openingswerk van de expo, The Greeting. Dat werk uit 1995 toont meteen de inzet van de reeks. Het stelt twee keuvelende dames voor die bezoek krijgen van een derde vrouw. Een banale ontmoeting, zal je denken, zoals er op de hoeken van talloze straten dagelijks duizenden plaatsvinden. Viola vertraagt die alledaagse begroeting van nog geen minuut evenwel tot een tien minuten durend spektakel. Door het extreem trage verloop van de videobeelden - eerst lijken het wel foto's, getoond op een levensgroot digitaal flatscreen - worden vreugde, verrassing, verbazing en weten wij welke (onderling) wisselende expressies nog allemaal zichtbaar. En net daar is het Viola allemaal om te doen: het in kaart brengen van onze Grote Emoties.

Viola liet zich voor The Greeting inspireren door een zestiende-eeuws altaarstuk waarin de Florentijn Jacopo Pontormo (1494-1557) de ontmoeting tussen de zwangere Maria en Elisabeth schildert. De klederdracht is alvast soortgelijk. De kleurrijke draperieën die Pontormo's personages dragen, zijn in The Greeting vervangen door wapperende wereldwinkelkledij, in oranje of oker.

Het grote verschil tussen Pontormo en Viola is - behalve dat de eerste op doek een stilstaand beeld schildert en de tweede met pixels bewegende beelden maakt - de verhaallijn. Bij een oude meester als Pontormo val je namelijk altijd terug op een handleiding om de figuren te duiden: de bijbel. Viola's personages komen door hun ultratrage bewegingen weliswaar als verheven heiligen voor, toch zijn ze ons verder volslagen onbekend. Moeten de dames die mekaar aan het hart drukken vriendinnen zijn? Of gaat het in deze om scheinheiligheid met een glimlach? Is een van de dames zwanger? Al die vragen, zeg maar interpretatiemogelijkheden, maken het kijken naar dit werk boeiend.

De laatste jaren toont Viola zich bijzonder geïnspireerd door oude meesters. Italianen als Pontormo en Maselino, schilders uit de Nederlanden als Bouts of Bosch, maar ook figuren uit de oosterse mystieke traditie bezielen hem. Enkele werken van die kunstenaars hangen ook aan de muren in Londen: een wenende moeder Maria en een Christus met doornenkroon uit Dirk Bouts' atelier, De doornenkroning van Jeroen Bosch, devote taferelen van Umbrische meesters, een boeddhistische sculptuur van Fudo Myo-O. Tussen die oude stukken prijkt Viola's Man van smarten, een portret op een rechtopstaand laptopscherm van vijftig centimeter hoog.

Die man van smarten draagt een jeanshemd. Hij huilt. Op het eerste gezicht een gênante vertoning. Maar volgens de kunstenaar komt het niet op kijken maar op deelnemen aan. Daar hoort enige uitleg bij. Toen zijn vader enkele jaren geleden op sterven lag, bezocht Bill Viola The Art Institute in Chicago. In de galerij voor vijftiende-eeuwse kunst kreeg hij een wenende madonna van Bouts voor ogen. Prompt barstte hij zelf in tranen uit.

"Zoals in een spiegel waren we allebei aan het wenen, het schilderij en ik. Op dat ogenblik is voor mij de functie van een kunstwerk veranderd. Op de kunstschool is mij altijd geleerd kunstwerken vanuit een intellectueel standpunt te benaderen. Met andere woorden, als een kijker, niet als een deelnemer. Voor mij echter gaat het nu om de spirituele dimensie van beelden, niet om de visuele vorm ervan. Het komt eropaan bij de bron van mijn emoties en de natuur van emotionele expressies te komen", aldus Viola.

Veertien werken van The Passions lang 'niet kijken maar deelnemen' - telkens je hele emotionele reservoir uitputten - is wel wat veel van het goede. Sommigen krijgen het dan ook danig op hun heupen van zoveel theatrale tranen en vertrokken gezichten. Zo ook een deel van de Britse pers, dat The Passions genadeloos afbrandde. The Daily Telegraph bedacht Viola bijvoorbeeld met een plek in "het pantheon der beste pseudo's ooit". De krant had het over "pretentieus new-agegewauwel" en voorspelde voor Emergence een toekomst als "kitsch-klassieker". In dit geval: terecht. De kunstenaar voert een bloemwitte man op die eerst oprijst uit een waterbak en dan neerzijgt in de armen van twee getormenteerd vrouwen. Emergence blijkt niet alleen een bloedeloze kopie van een vijftiende-eeuwse Pieta, het wil ook een al te doorzichtig verhaaltje over geboorte en dood vertellen. De grote thema's des levens te berde brengen mag best - Viola doet niets anders - maar het gebeurt hier te opdringerig. Toch doet Viola in andere werken beter, subtieler.

Vergelijken we maar met een ouder werkje in de S.M.A.K.-collectie. Viola is ons bekend van The Reflecting Pool, een video uit 1979 waarin een zwemmer die aan de badrand afstoot 'bevriest', pal boven het voortkabbelende wateroppervlak van een poel. Dat levert een spannend beeld op: een duiker, doodstil hangend boven een rimpelend waterbekken en langzaam oplossend in het natuurgroene decor. In diezelfde video toont hij niet de voorbijgangers maar enkel hun reflectie in het water. De tape eindigt met een beeld van de man die naakt uit het water komt en in het bos verdwijnt. (Met wat geluk vind je deze of andere van Viola's oudere video's trouwens ook in je openbare bibliotheek.) Viola voert hier evengoed een klassiek, religieus thema op. The Reflecting Pool is namelijk een soort reinigingsrite: de protagonist neemt een duik in het water, het onderbewustzijn, en na die onderdompeling verdwijnt hij, als een herboren mens, van het scherm. Ondanks de wat grove kwaliteit van de filmband gaat de kunstenaar hier veel fijner te werk dan in Emergence. In The Reflecting Pool ligt het onderwerp namelijk verscholen in de sequenties, in Emergence platweg voor het grijpen. What you see is in dat laatste werk what you get.

Dat neemt niet weg dat Bill Viola, uitschuivers daargelaten, een meesterlijk beeldenmaker blijft. Een man die zijn medium als geen ander beheerst (sinds het begin van zijn carrière in de jaren zeventig houdt hij zich haast uitsluitend met video bezig). In Surrender (2001) toont hij op twee plasmaschermen, onder mekaar geplaatst, een man in rood en een vrouw in blauw onderlijfje. Ze dompelen hun droevige koppen onder in water, waardoor hun beide spiegelbeelden worden vervormd door golven en druppels. 'Huilen-terugkeren naar de bron van tranen', zo omschreef Bill Viola dat werk. En in de monumentale tweezijdige video-installatie The Crossing (1996) komen behalve water ook de andere elementen vuur, aarde en lucht aan bod. Een man wordt aan de ene zijde verteerd door uit de grond rijzende vlammen en aan de andere kant weggespoeld door het uit de hemel neerdalende water. Hoewel het idee van zelfvernietiging er vingerdik opligt, zijn de beelden van The Crossing zonder meer memorabel. The Quintet of the Astonished is evenwel het knapste werk uit de getoonde reeks. Daarvoor filmde Viola twee dertigers, twee veertigers en een vijftiger, acteurs die schijnbaar willekeurig zijn samengezet tegen een zwarte achtergrond. Ze dragen banale T-shirts of hemden. Hun gemoedsbewegingen worden geprojecteerd op een scherm van 1,5 bij 2,5 meter. Allemaal zijn ze in verschillende, wisselende staten: hun gezichten tonen vreugde, toorn, vrees, droefheid en ontzag. Getoond in een verbluffend trage slow motion worden onze emoties en alle tussenfasen zichtbaar als nooit tevoren.

Nu kan het best zijn dat Viola zich voor The Quintet baseerde op De doornenkroning van Jeroen Bosch, een schilderij uit de collectie van The National Gallery. Maar de kunstenaar doet meer dan alleen aan kunstgeschiedenis refereren. In de onderling verschillende en veranderende gevoelens toont hij de kwetsbaarheid van een groep mensen. De vijf staan vlak naast mekaar maar zijn toch geïsoleerd. Zelfs als een man zijn hand schijnbaar troostend op de schouder van een vrouw legt, blijft hij in zichzelf gekeerd en zij voor zich uit staren. Zo ensceneert Viola in alle eenvoud en ditmaal wel fijnzinnig een choreografie van onderlinge verschillen.

"De spanning in de relaties tussen personen is de spanning van de samenleving en de uitdaging van de democratie geworden", noteert theaterkoning en Viola's jeugdvriend Peter Sellars in de catalogus. Of hoe de Amerikaan met een kwintet een hedendaagse samenleving in beeld brengt.

Bill Viola, The Passions, National Gallery, Trafalgar Square, Londen. Tot 4 januari. Elke dag open van 10 tot 18 uur, woensdag tot 21 uur. Gesloten: 24-26/12 en 1/1. Dagelijks rijden er Eurostar-treinen tussen Brussel-Zuid en Waterloo Station. Info: www.eurostar.com.

Bill Viola: 'De functie van een kunstwerk is voor mij veranderd. In plaats van kijken gaat het nu om deelnemen. Het draait om de spirituele dimensie van beelden. Ik wil bij de bron van mijn emoties komen'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234