Zaterdag 20/07/2019

Grote denkers reiken remedies aan voor een zieke supermacht

Irak en Afghanistan. Lehman Brothers, torenhoge werkloosheid en stijgende armoede. Politieke patstelling. Tja, God's own country heeft al betere tijden meegemaakt. Hoog tijd dus voor analyses van wat er fout liep en wat daaraan gedaan kan worden, want in dat soort zelfkritiek is Amerika wel nog altijd number one. Getuige twee nieuwe boeken van befaamde denkers.

Amerika's vrije val begon, paradoxaal genoeg, op wat een hoogtepunt had moeten zijn in 's lands geschiedenis, schrijven topcolumnist Thomas Friedman, auteur van succesboeken als Het gouden keurslijf en De wereld is plat en politicoloog Michael Mandelbaum in That Used To Be US. De Muur was gevallen. De Sovjet-Unie was uiteengespat. De Koude Oorlog was gewonnen. Maar 's werelds enige supermacht deed niets met die dominante rol, behalve zelfgenoegzaam en arrogant zijn. Dat gebrek aan toekomstvisie heeft geleid tot de huidige knelpunten: onvoldoende aandacht voor het onderwijs, een gigantische schuldenlast, de milieu- en klimaatsverandering, de gevolgen van de globalisering of de technologische revolutie. Met het aanwijzen van die probleemgebieden is er weinig verkeerd, want er zijn voldoende harde cijfers die aantonen dat gebieden waarop Amerika ooit koploper was, zoals research and development, onderwijs en snelwegen, intussen ver zijn weggezakt in de internationale ranglijsten. En 'Tom' en 'Michael' - zoals de auteurs zich in het boek presenteren om duidelijk te maken wie verantwoordelijk is voor welk stuk tekst - hebben hun feitelijke boodschap vakkundig aangevuld met quotes uit films en songs, met oneliners én vooral met gesprekken met mensen die out of the box denken. Zoals een generaal die zijn manschappen voorbereidt op een nieuw, gedecentraliseerd soort oorlog. Of de plaatselijke politicus die een aanpak bedacht om leerkrachten effectiever te maken. Maar vraag is of met zulke voorbeelden kan worden bereikt wat dit duo 'gefrustreerde optimisten' met hun (niet toevallig in rood-wit-blauw verpakte) boek beoogt. Want zij willen Amerika opnieuw de toppositie te bezorgen die het land volgens hen verdient, net als de wereld trouwens "die Amerika als globale leider nodig heeft".

Méér regering

Die ronkende retoriek moet je niet zoeken bij Jeffrey Sachs. Want deze gelauwerde economist stelt dat Amerika nooit meer zo economisch en geopolitiek dominant zal zijn als in de grote dagen na WOII, dat de relatieve economische positie hoe dan ook achteruit zal gaan - zelfs als het land zich herstelt. Voor zo'n herstel biedt hij in The Price of Civilization wel een zeer gedegen blauwdruk. Dat die wat de diagnose betreft, raakvlakken heeft met That Used To Be US, is onvermijdelijk, want om pijnpunten als onderwijs en infrastructuur kun je nu eenmaal niet heen. Maar de remedies van deze VN-adviseur zijn, net als in zijn befaamde Welvaart voor de wereld over globale armoedebestrijding, een stuk radicaler. Voor hem is de kernvraag: hoe kan het kapitalisme (waar hij in principe niets tegen heeft) in de 21ste eeuw zorgen voor welvaart, rechtvaardigheid en duurzaamheid? Zijn antwoord: door een einde te maken aan de manier waarop de markten momenteel de overheid domineren. Door méér regering dus - niet bepaald een standpunt dat je op Fox News vaak zult horen. Net zomin als zijn opsomming van hoofdoorzaken zoals "drogredenen van de vrije markt", de nieuwe globalisering en de groeiende kloof tussen rijk en arm. Sachs somt, heel klinisch inderdaad, een reeks doelstellingen op voor de komende tien jaar, gaande van beter onderwijs en het voorkomen van een milieuramp tot beter bestuur en het wat zweverige "verhoogd geluk en voldoening in Amerika". En hij pleit voor een zwaardere belasting van de rijken om een ander cruciaal hoofddoel te kunnen halen: een begroting in evenwicht.

Maar ondanks 'ideologische' verschillen hebben de drie auteurs één ding gemeen: het geloof in hun land. Of beter gezegd: in de bevolking. Want dat het slecht gaat, is niet de schuld van die "gulle, pragmatische mensen" maar van de elites. Ook, en vooral, van de politiek, want daar zouden al die aanbevelingen en oproepen uitgevoerd moeten worden. Probleem is dat de twee grote partijen, in Friedmans woorden, "zo scherp gepolariseerd zijn dat ze niet in staat zijn om de diepe, pijnlijke compromissen te sluiten die nodig zijn om de uitdagingen aan te pakken".

Dat in beide boeken een lans wordt gebroken voor een onafhankelijke derde presidentskandidaat, is nogal bizar, gezien vroegere bedenkelijke ervaringen.

Veel relevanter is hun kritiek op het politieke systeem, dat 223 jaar geleden door de founding fathers werd uitgedokterd en toen revolutionair was maar nu niet meer aansluit bij de vroeg-21ste-eeuwse realiteit. Doordat er elke twee jaar verkiezingen zijn, bijvoorbeeld. En door de manier waarop het systeem van checks and balances maakt dat het Congres niet meer opgewassen is tegen de uitvoerende macht, maar die op binnenlands niveau wel kan verlammen - vooral in de Senaat, waar elke deelstaat 2 vertegenwoordigers heeft zodat de senatoren uit dunbevolkte gebieden die samen 11 procent van het Amerikaanse volk vertegenwoordigen, belangrijke dossiers kunnen blokkeren. Maar wie gaat in het huidige politieke klimaat de Heilige Grondwet hervormen? Wie durft die vicieuze cirkel in Washington te doorbreken? Niemand toch?

Jawel, schrijft Jeffrey Sachs, er komt wel degelijk verandering, en die zal het werk zijn van de 'Millennials', de 'internetgeneratie' van mensen tussen 19 en 29 jaar. Toen hij dat schreef, kon dat nog smalend worden afgedaan als 'wishful thinking'. Maar kijk, intussen is de Arabische Lente uitgebroken en betogen de Indignados en de Occupisten tegen de wantoestanden die Sachs, Friedman en Mandelbaum blootleggen. Wat dat zal opleveren, is nog onvoorspelbaar. Maar dat, zoals Sachs schrijft, "de toekomst niet is aan de Tea party maar aan de jongeren" kan niet langer worden weggehoond nu een peiling aangeeft dat de straatdemonstranten op tweemaal zoveel begrip kunnen rekenen bij de Amerikanen als de rechtse activisten.

'Wat is er mis met Amerika' verschijnt op 15/11 bij Nieuw Amsterdam.

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden