Donderdag 01/12/2022

AchtergrondRoofkunst

‘Grootste teruggave van roofkunst ooit’: Berlijn geeft Nigeria 514 objecten terug

De nieuwe oostvleugel van het Humboldt Forum in Berlijn. Beeld Stiftung Humboldt Forum im Berliner Schloss / Alexander Schippel
De nieuwe oostvleugel van het Humboldt Forum in Berlijn.Beeld Stiftung Humboldt Forum im Berliner Schloss / Alexander Schippel

De opening van de nieuwe oostvleugel van het Berlijnse museum Humboldt Forum gaat gepaard met de teruggave aan Nigeria van 514 kunstobjecten. Duitsland wil gidsland zijn, en het Humboldt Forum de Duitse evenknie van het Louvre of het British Museum – maar dan in verlichte versie.

Remco Andersen

Bij de ingang van de nog gesloten oostvleugel van het Berlijnse Humboldt Forum draait Hermann Parzinger (63) zijn vingertoppen rond elkaar. Transculturele samenwerking. Voortdurende uitwisseling van onderzoekers. Een nieuwe infrastructuur. Teruggave van roofkunst, zegt Parzinger, is niet het begin van het einde voor westerse musea. Het is het begin van iets nieuws. “Mijn droom is een internationale, voortdurende en echt wederzijdse samenwerking met musea in Afrikaanse landen.”

De ambitie is niet nieuw, maar Parzinger (63) is geen commentator aan de zijlijn; hier spreekt een man die erover gaat. Parzinger leidt de Stichting Pruisisch Cultuurbezit, de Duitse overheidsorganisatie die alle negentien staatsmusea in Berlijn beheert, inclusief zo’n beetje het hele Museumeiland in Berlijn. Samen met twee collega’s was hij initiatiefnemer van het kunststukje dat Duitsland komend weekend viert: de teruggave aan Nigeria van 514 objecten uit de roemruchte collectie bronzen beelden uit Benin, volgens Parzinger de grootste teruggave van roofkunst ooit.

De naam is verwarrend: de ‘Benin-bronzen’ komen uit het historische Koninkrijk Benin, dat ligt op het grondgebied van het huidige Nigeria – niet dat van buurland Benin. Duizenden beelden werden in 1897 geroofd door Britse militairen die wraak kwamen nemen voor een aanval op hun landgenoten en daarbij het Koninkrijk Benin in de as legden. In de jaren erop verkochten de Britten een groot deel van de door hen gestolen kunst, waardoor de beelden nu verspreid zijn over musea van Nederland tot Rusland.

Koning met twee begeleiders (Nigeria, 16de eeuw). Beeld Staatliche Museen zu Berlin, Ethnologisches Museum / Jörg von Bruchhausen
Koning met twee begeleiders (Nigeria, 16de eeuw).Beeld Staatliche Museen zu Berlin, Ethnologisches Museum / Jörg von Bruchhausen

Sinds 2010 zijn er multilaterale gesprekken gaande over teruggave, maar Duitsland heeft nu besloten zelf het voortouw te nemen. Zowel de Duitsers als de Nigerianen hopen op navolging in andere Europese landen. De eigendomsoverdracht van de kunstschatten vormt “een oproep aan internationale musea om in de voetsporen van het Humboldt Forum te treden”, aldus Abba Isa Tijani, directeur van de Nigeriaanse National Commission for Museums and Monuments.

Leidende speler

Voor het Humboldt Forum is het een kans om zichzelf op de kaart te zetten als leidende speler in de kunstwereld, na een moeilijke start. Het museum opende in 2021 op de plek van het voormalige DDR-parlement annex concertzaal, dat op zijn beurt in 1950 werd gebouwd op de naoorlogse overblijfselen van het keizerlijk paleis, dat dáárvoor weer met de grond gelijk was gemaakt. In hartje Berlijn, het einde van Unter den Linden, moet het Humboldt Forum nu het visitekaartje worden van de Duitse hoofdstad en waar die voor staat: cultuur, wetenschap, vooruitgang, openheid, dialoog. Vrijdag vindt de teruggave van de roofkunst plaats in de gloednieuwe vleugel voor etnografische kunst, in mei was hier een NAVO-top en wemelde het van in het zwart geklede politiecommando’s.

Maar Berlijn worstelt met het Humboldt Forum. In een stad die prat gaat op haar rauwe en ongepolijste karakter, heeft de hypermoderne ‘remake’ van een keizerlijk paleis – half barok, half modern – de grootste moeite een plek in de harten van haar bewoners te veroveren. Was het gebouw in 2020 eindelijk af, stond corona in de weg. Kwam de opening van het etnografische museum in de reusachtige oostvleugel eindelijk nabij, vlamde de discussie over roofkunst verder op. In 2017 al vergeleek de vermaarde Franse kunsthistoricus Bernadette Savoy het Humboldt Forum met Tsjernobyl, “ontworpen om alles binnen te houden”, en stapte uit de adviesraad.

Daardoor kwam de discussie over roofkunst pas echt op gang in de Berlijnse museumtop, zegt directeur Hartmut Dorgerloh van het Humboldt Forum. In 2019 kwam er ook politieke steun van de Duitse federale en deelstatelijke ministers van Cultuur, die gezamenlijk beloofden protocollen op te stellen voor de retournering van objecten uit de koloniale tijd die verkregen zijn in een Unrechtskontext. Een geval van voortschrijdend inzicht, dat ook in Duitsland niet vanzelfsprekend was maar er iets sneller lijkt te komen dan in andere Europese landen. De discussie over wat moet volgen, en wat precies een ‘onrechtcontext is’, woedt nu volop. Inmiddels heeft Duitsland objecten teruggegeven aan onder meer Hawaï, Nieuw-Zeeland en Namibië.

Maar de bronzen beelden uit Benin zijn van een andere orde. Niet alleen vanwege de omvang van de collectie; de beelden hebben ook grote symbolische waarde. “Dit zijn de eerste Afrikaanse objecten die door Europese kunsthistorici als kunst werden geaccepteerd”, zegt Parzinger. “Ze waren met stomheid geslagen door de kwaliteit, ook van de metaalbewerking. Nu pas snapten ze eindelijk: ook Afrikanen maken kunst. Het Europese beeld van Afrika veranderde daardoor.”

Altaarstuk (Nigeria, 18de eeuw). Beeld Staatliche Museen zu Berlin, Ethnologisches Museum / Martin Franken
Altaarstuk (Nigeria, 18de eeuw).Beeld Staatliche Museen zu Berlin, Ethnologisches Museum / Martin Franken

Feestelijke opening

De oostvleugel van het Humboldt Forum opent zaterdag om 12 uur precies met een 24 uur durende reeks tentoonstellingen, discussies, workshops, tours en zelfs een club night onder de sterren op het dak. In de nu nog muisstille oostvleugel duwen technici karretjes vol tangen langs een Papoea-Nieuw-Guinese sjamaanswoning, een gereconstrueerde 6de-eeuwse boeddhistische grottempel, en 16 vierkante meter Mixteeks manuscript. Een deel van de Benin-bronzen staat voor zich uit te kijken op een witte trapopstelling, bronskleurige metalen gezichten, ogenschijnlijk onaangedaan.

De objecten zijn sinds vorige maand weer eigendom van Nigeria, dat nu moet besluiten over de fysieke retournering. Eenderde van de beelden blijft de komende tien jaar in bruikleen voor het Humboldt Forum, nu voorzien van een plakkaat dat verkondigt dat ze eigendom van Nigeria zijn. De tentoonstelling is zo een samenwerking tussen Nigeria en het Humboldt Forum, met Nigeriaanse experts in residentie. Daardoor profiteert het museum van hun kennis.

“Deze objecten kunnen fantastische verhalen vertellen”, aldus Parzinger, terwijl een set beeldschermen achter hem de ontluikende samenwerking met Kameroen roemt. “De manier waarop dat gebeurt kunnen we het best vormgeven met de landen van oorsprong.”

Hoofd van koningin-moeder. (Nigeria, 18de eeuw). Beeld  Staatliche Museen zu Berlin, Ethnologisches Museum / Claudia Obrocki
Hoofd van koningin-moeder. (Nigeria, 18de eeuw).Beeld Staatliche Museen zu Berlin, Ethnologisches Museum / Claudia Obrocki

40.000 hypermoderne vierkante meter museum

Het Humboldt Forum opende in juli 2021; de bouw duurde negen jaar en kostte 682 miljoen aan Duits belastinggeld. Met 40.000 vierkante meter is het museum werkelijk gigantisch: sinds de opening zijn er 1,5 miljoen bezoekers geweest, maar zelden leek het er druk. Het Forum herbergt verschillende instellingen. Berlin Global, op de eerste verdieping, is gewijd aan kosmopolitisch Berlijn. De Humboldt Universiteit heeft er een creatieve uitwisselingsruimte. Het Etnologische Museum en het Museum voor Aziatische Kunst huizen op de tweede en derde verdieping. Boven is een restaurant met uitzicht op het Museumeiland, de kelder is gewijd aan het gebouw zelf.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234